Wały Żmijowe to potoczna nazwa długich wałów ziemnych, którymi w dawnych czasach otoczono ziemie wokół Kijowa. Ich łączna długość wynosi ponad 950 km: to największa budowla obronna Średniego Naddnieprza. W pobliżu Białej Czerkwii, nad Rosią, podobnie jak nad Stugną, Irpieniem, Trubeżem i Witą, wały miejscami zachowały się do dziś — gdzieniegdzie mają do 15 metrów wysokości i ciągną się na dziesiątki kilometrów długości.
Dziewięć linii obrony
Zazwyczaj pod Wałami Żmijowymi rozumie się wały nasypane w XI–XII wieku. Badacz Mychajło Kuczera na początku lat 80. XX wieku policzył 23 odcinki o łącznej długości około 970 km; dostępne do badań były wówczas 234 km. Wały tworzą dziewięć linii: witiańsko-bobrycką, stugniańsko-irpieńsko-teterowską, dnieprzańsko-teterowską, dnieprzańsko-kamieńską, średnie i wielkie wały poroskie, rośko-gujwińską, dnieprzańską lewobrzeżną oraz posulską. Dla porównania: limes rzymski w Germanii miał 568 km, a wał Offy w Brytanii — około 240 km.
Kto je nasypał i po co
Najwcześniejszą wzmiankę o wałach pozostawił arcybiskup Bruno z Kwerfurtu, który w 1008 roku jechał przez Kijów do Pieczyngów. Pisał on, że książę Włodzimierz Swiatosławicz przez dwa dni odprowadzał go do granicy swojego państwa, które ten otoczył przed koczowniczym wrogiem „bardzo mocną i bardzo długą zagrodą”. Latopis wspomina wały koło Trypola pod 1093 rokiem, zaś perejasławskie — pod 1095 rokiem. Zatem wały były częścią obrony Rusi przed Pieczyngami i Połowcami: za nimi stały twierdze i grody, skąd mogły wyruszyć drużyny.
Legenda o żmiju
Potoczna nazwa wiąże się z legendą: kowal (w różnych przekazach święci Kosma i Damian lub Cyryl Kożumiaka) pokonał żmija, zaprzągł go do pługa i zaorał gigantyczną bruzdę, z której wyrosły wały. Z tego powodu wały nazwano w ludzie Żmijowymi.
Gdzie je zobaczyć
Najlepiej wały widać w obwodzie kijowskim nad rzekami Wita, Krasna, Trubeż, Stugna i Roś, a także koło Perejasławia, gdzie zachowała się podwójna linia. W pobliżu Białej Czerkwii fragmenty wałów poroskich ciągną się nad Rosią. Kolejna dawna linia przebiega przez Niżyłowicze w rejonie makarowskim, niedaleko rezerwatu przyrody Bagna Żabińskie w Niżyłowiczach.
Wskazówka
Wały to zabytki archeologiczne, więc nie należy ich kopać ani jeździć po nich ciężkim sprzętem. Rzeźbę terenu najlepiej widać wiosną i późną jesienią, gdy trawa jest niska. Wycieczkę w okolice Białej Czerkwii warto połączyć z wizytą w Jurjewie na Górze Zamkowej oraz w parku „Aleksandria”.
