Na północno-zachodnim przedmieściu Białej Cerkwi, nad brzegiem Rosi, rozciąga się arboretum „Aleksandria” — największy architektonicznie urządzony park krajobrazowy Ukrainy. Zajmuje on ponad 400 hektarów, ma 25 zbiorników wodnych i ponad 20 km alejek. Park założono pod koniec XVIII wieku przez hrabinę Oleksandrę Branicką, a do dziś stoją w nim pawilony, mostki, kolumnady i ruiny jej letniej rezydencji — pałacu „Austeria”. Dzisiaj „Aleksandria” należy do Narodowej Akademii Nauk Ukrainy.
Park hrabiny Branickiej
W 1774 roku starostwo białocerkiewskie — Biała Cerkiew, Skwira i 134 wsi — otrzymał wielki hetman koronny Franciszek Ksawery Branicki. W 1781 roku ożenił się z Oleksandrą Engelhardt, siostrzenicą księcia Grigorija Potiomkina i ulubioną damą dworu Katarzyny II. W 1784 roku hrabina otrzymała majątek białocerkiewski w prezencie od męża i postanowiła stworzyć tu park nieustępujący tym, które widziała w europejskich stolicach. Nazwę „Aleksandria” nadała na swoją cześć.
Po śmierci Potiomkina w 1791 roku Branicka postanowiła poświęcić park jego pamięci, a nawet zamówiła u architekta Iwana Starowa projekt mauzoleum. Jednak cesarz Paweł I Potiomkina nie lubił i z mauzoleum trzeba było zrezygnować. Pierwsze prace rozpoczęto w 1793 roku zgodnie z planem generalnym francuskiego architekta Muffota; później pracowali tu ogrodnicy Botani, Stange, Bartecki, Witt i Jens. Rośliny wożono z Polski, innych krajów Europy oraz z zagranicy.
Austeria i pawilony
Pałac „Austeria” początkowo był letnią rezydencją Branickich, a z czasem także zimową. Wokół niego znajdował się Pawilon Monarszy, Sala Balowa oraz budynki gospodarcze zamykające dziedziniec o wymiarach 92 na 74 metry. W XX wieku budowle te zniszczono i z pałacu pozostały jedynie ruiny.
Zachowały się natomiast parkowe „kaprysy”: kolumnada „Echo”, Most Chiński, sztuczne „Ruiny”, Most Łukowy, wyspy Marii i Róż, fontanny oraz wodospady. W „Aleksandrii” znajduje się także Ogród Carski, gdzie drzewa sadzili cesarze, a niedaleko — „Południk Petersburski” i kolumna „Żal”. Najbardziej znanym źródłem jest „Lew” koło rzeźby lwa; woda w nim ma stałą temperaturę i zawiera radon. Park odwiedzali Taras Szewczenko, Aleksander Puszkin, Gawriła Dierżawin, a także dekabryści — na ich cześć w 1992 roku wzniesiono Ławkę Dekabrystów.
Zniszczenie i odrodzenie
Podczas wojen w latach 1918–1921 większość budowli została zniszczona, a marmurowe i brązowe rzeźby wywiezione. W 1922 roku park ogłoszono rezerwatem, lecz w latach 20. XX wieku przemianowano go na „park imienia Rakowskiego” i rozbierano ruiny na cegłę. II wojna światowa przyniosła nowe straty: w 1943 roku okupanci wycięli ponad 3 hektary starych sosen. W 1946 roku „Aleksandrię” przekazano Akademii Nauk i od tamtej pory park jest odtwarzany. W 1962 roku otwarto muzeum z marmurowymi rzeźbami z XVIII wieku.
Na zachodzie parku wznosi się Góra Palija — najwyższy punkt „Aleksandrii”, gdzie na początku XVIII wieku obozował oddział Semena Palija.
Jak dojechać
Biała Cerkiew znajduje się 80 km na południe od Kijowa trasą na Odesę (M-05). Park leży na północno-zachodnich obrzeżach miasta, przy szosie Skwirskiej; z centrum kursują tu miejskie marszrutki. Wstęp do parku jest płatny.
Wskazówka
Na zwiedzanie zaplanuj co najmniej pół dnia: park jest duży, a najciekawsze miejsca – rozproszone. Najpiękniej jest tu w maju, kiedy kwitną bzy i kasztanowce, oraz w październiku. Wycieczkę warto połączyć z wizytą w Starej Poczcie w centrum miasta.
