Pałac Zamoyskich w Jabłoni – neogotycka rezydencja na północy powiatu parczewskiego, w miejscowości Jabłoń, centrum gminy o tej samej nazwie, około 16 km na północny wschód od Parczewa. Został zbudowany w latach 1904–1905 dla hrabiego Tomasza Zamoyskiego według projektu wiedeńskiego biura Fellner & Helmer, które zasłynęło teatrami w całej Europie Środkowej, w tym Operą w Odessie. Badacze uważają pałac za jeden z najlepszych przykładów angielskiego neogotyku w Polsce, a sam obiekt miał udogodnienia, których wówczas nie znała większość majątków: centralne ogrzewanie, windę, a nawet klimatyzację.
Majętność kupiona dla syna
Jabłoń znana jest od XV wieku. Początkowo była królewszczyzną, potem należała do Polubińskich, w XVII wieku do Firlejów, pod koniec XVIII wieku do Aleksandra Sapiehy. W 1815 roku osiedliła się tu jego wnuczka Emma Potocka z mężem Piotrem Strzyżowskim. Rozwinął on szkółkarstwo drzewne: sadzonkami z Jabłoni obsadzano warszawskie aleje. W 1856 roku majątek odziedziczyła Amelia Lubieńska, a w 1884 roku hrabia August Zamoyski z Różanki kupił go dla syna Tomasza.
Tomasz Zamoyski najpierw, w 1891 roku, wzniósł niewielki późnoklasycystyczny pałacyk według projektu Ksawerego Makowskiego – obecnie jest to oficyna. Stary pałac Strzyżowskich rozebrano, a na jego miejscu powstał obecny.
Angielski neogotyk
Dwupiętrowy ceglany pałac przykryty jest wysokim dachem mansardowym z lukarnami i dziesięcioma smukłymi kominami. Południowa fasada ma trzy występy z manierystycznymi tarczami, na tarczy znajduje się herb rodowy Zamoyskich „Eliita”, a na północno-wschodnim narożniku tylnej fasady stoi okrągła wieża. Pałac połączono z pałacykiem galerią w planie ćwierć koła, w której urządzono kaplicę, a biblioteka-galeria prowadziła do oranżerii. Większość wykończenia reprezentacyjnych sal – drewniane panele, parkiet, balustrady, obramowania kominków – sprowadzono z Anglii i wiele z tego zachowało się do dziś.
Razem z pałacem w tym samym stylu zbudowano kordegardę i neogotycką bramę wjazdową z domkiem dozorcy, a na południe od rezydencji – folwark z kilkunastoma budynkami mieszkalnymi i gospodarczymi. Stary park krajobrazowy znacznie powiększono i przeprojektowano przy udziale znanego architekta ogrodów Franciszka Szaniora; park ma charakter „angielski”, z widokami na sąsiednie lasy i łąki. W 1912 roku w miejscowości ukończono kościół parafialny, którego architektura nawiązuje do pałacu.
Rzeźbiarz August Zamoyski
W 1893 roku w Jabłoni urodził się jedyny syn Tomasza – August Zamoyski, później znany rzeźbiarz. Pierwsze swoje prace wykonywał właśnie tutaj, a w 1935 roku, po śmierci ojca, odziedziczył majątek i urządził pracownię w galerii przy pałacu. Obecnie w jednym z budynków mieszkalnych folwarku działa muzeum poświęcone jego życiu i twórczości.
W 1944 roku majątek znacjonalizowano, od 1952 roku w pałacu mieściła się szkoła rolnicza. W 1968 roku budynek poważnie uszkodził pożar, w latach 1969–1971 został odbudowany. Od 1999 roku pałac należy do prywatnego właściciela, który stopniowo go odnawia, dlatego zwiedzającym jest dostępny tylko częściowo.
Jak dojechać
Jabłoń leży około 16 km na północny wschód od Parczewa, do którego z Lublina (około 60 km) kursują autobusy; dalej wygodniej samochodem. Pałac widać z ulicy Augusta Zamoyskiego przez bramę, a o zwiedzanie parku i muzeum Augusta Zamoyskiego warto umówić się wcześniej. 3 km na wschód stoi dawny kościół w Paszenkach, 9 km dalej — czerwony kościół w Podedwżu, a w Parczewie — bazylika św. Jana Chrzciciela. Więcej o regionie — w artykule Polskie Polesie. To Polska: obywatelom Ukrainy potrzebny jest paszport zagraniczny.
