Monaster Zwiastowania stoi w samym centrum Niżyna, na placu Sobornym, obok soboru św. Mikołaja. Jego główna świątynia — sobór Zwiastowania z lat 1702–1716 — to jeden z najwybitniejszych barokowych budynków Ukrainy i druga co do wielkości świątynia miasta. Zbudował go metropolita Stefan Jaworski, pochodzący z Galicji, który stał się jednym z najbardziej wpływowych działaczy kościelnych swojej epoki.
Prezent dla brata i miasta
Stefan Jaworski chciał wznieść świątynię na cześć Zwiastowania i wybrał dla niej Niżyn, gdzie przełożonym soboru św. Mikołaja był jego brat Paweł. W 1702 roku z własnych środków wykupił zagrody mieszczan w pobliżu placu Sobornego za 1300 karbowańców i zaprosił moskiewskiego architekta Grigorija Ustinowa. Za pracę architekt miał otrzymać 7000 karbowańców srebrem. W budowie pomagał hetman Iwan Mazepa: organizował dostawę kamienia na fundamenty i żywność dla budowniczych.
Nietypowy sobór
Architekt miał połączyć szkołę moskiewską z tradycjami Niżyna, gdzie drewniane świątynie budowano w stylu ukraińskim, a murowane — w barokowym. Powstała oryginalna mieszanka, jedyna w swoim rodzaju. U podstawy planu leży krzyż o równych ramionach, ale bez zwykłych półkolistych absyd ołtarzowych, a między ramionami — cztery zaokrąglone przybudówki narożne. Pięć kopuł umieszczono w narożnikach, a nie na ramionach krzyża, jak w świątyniach dawnej Rusi. Wewnątrz znajdują się kondygnacje-loże dla szlachty. Sklepienia podtrzymują cztery filary, a wysokość soboru wraz z krzyżem wynosi 55 arszynów.
Sobór poświęcono w 1716 roku. Jaworski przekazał monasterowi swoją bibliotekę i poprosił, by „cały sobór malowidłami ozdobić” — polichromia z 1722 roku całkowicie pokrywała ściany i sklepienia. Istnieje błędne przekonanie, że sobór planowano jako pomnik zwycięstwa pod Połtawą: w rzeczywistości w notatce Jaworskiego chodziło jedynie o ikonę przedstawiającą Piotra I w postaci świętego Jerzego.
Pożary, magazyn i odrodzenie
W drugiej połowie XVIII wieku monaster trzykrotnie płonął i zamierzano go zamknąć, lecz mieszkańcy Niżyna zebrali fundusze na jego odbudowę. W latach 1803–1823 przełożony Wiktor Czerniajew wyremontował budynki, odnowił malowidła i wzniósł refektarzową cerkiew św. Piotra i Pawła. W czasach radzieckich sobór przekształcono w magazyn, ikonostas zniszczono, a w zachodniej ścianie przebito bramę dla traktorów. Monaster reaktywowano w 1999 roku. Obecnie należy do Ukraińskiego Kościoła Prawosławnego Patriarchatu Moskiewskiego.
Jak dojechać
Monaster znajduje się na rogu ulicy Gogola i placu Sobornego w centrum Niżyna, zaledwie kilka minut pieszo od soboru św. Mikołaja i cerkwi Wszystkich Świętych.
