Powiat lubartowski leży w północnej części województwa lubelskiego: 1290 km², prawie 88 tysięcy mieszkańców i 13 gmin. Siedzibą jest Lubartów, 26 kilometrów na północ od Lublina. Do powiatu należą cztery miasta — Lubartów, Kock, Kamionka i Ostrów Lubelski — a na jego terenie stoi pałac Zamoyskich w Kozłówce, uznany za pomnik historii, i zielone Lasy Kozłowieckie.

Położenie powiatu lubartowskiego
Położenie powiatu lubartowskiego w województwie lubelskim. Autor: Smat, CC BY-SA 2.0
Województwolubelskie
SiedzibaLubartów
Powierzchnia1290,35 km²
Ludność82 779 (31 grudnia 2025, dane GUS)
Gminy13: jedna miejska, trzy miejsko-wiejskie i dziewięć wiejskich
MiastaLubartów, Kock, Kamionka, Ostrów Lubelski
Sąsiednie powiatyparczewski, łęczyński, lubelski, puławski, rycki, łukowski, radzyński

Historia

Dawny powiat lubartowski istniał w latach 1867–1975 z siedzibą w Lubartowie: najpierw w guberni lubelskiej, w latach 1919–1939 w województwie lubelskim II Rzeczypospolitej, a po wojnie ponownie w województwie lubelskim. Do 1948 roku należała do niego Łęczna, a w 1955 roku włączono do niego Ostrów Lubelski z powiatu włodawskiego. W 1870 roku, po reformie administracyjnej w zaborze rosyjskim, miejskie prawa straciły Kamionka, Firlej, Michów, Ostrów Lubelski i Jeziorzany (wtedy Łysobyki). Ostrów odzyskał je w 1919 roku, a Kamionka dopiero 1 stycznia 2021 roku. Obecny powiat powstał w 1999 roku w ramach reformy administracyjnej; w latach 1975–1998 jego tereny należały do dawnego województwa lubelskiego.

Herb i flaga powiatu

Herb powiatu lubartowskiego
Herb powiatu lubartowskiego

Tarcza herbu jest dzielona w słup. W prawym, czerwonym polu stoi srebrny półorzeł ze złotym dziobem, szponami i koroną, w lewym, niebieskim — srebrny półlampart. Herb wprowadzono uchwałą Rady Powiatu w Lubartowie nr XXXV/248/06 z 23 października 2006 roku, według koncepcji heraldycznej dr. Henryka Seroki; ta sama uchwała obejmuje flagę.

Flaga powiatu lubartowskiego
Flaga powiatu lubartowskiego

Trzynaście gmin

Miejska gmina Lubartów zajmuje 13,91 km² i liczy prawie 20 tysięcy mieszkańców. Otacza ją gmina wiejska Lubartów (158,94 km², 11 917 mieszkańców w 2021 roku), do 1954 roku zwana gminą Łucka; leży w niej część Kozłowieckiego Parku Krajobrazowego i rezerwat Kozie Góry. Szerzej piszemy o mieście w artykule Lubartów — miasto nad Wieprzem.

Kamionka (gmina miejsko-wiejska, 111,85 km², 20 sołectw) została miastem 1 stycznia 2021 roku, choć prawa miejskie utraciła w 1870 roku. Prywatne miasto powstało około 1450–1458; kościół świętych Piotra i Pawła z końca XV lub początku XVI wieku zachował gotycką formę, a w krypcie Weyssenhoffów z 1848 roku spoczywa generał Jan Weyssenhoff, uczestnik powstania kościuszkowskiego i wojen napoleońskich. W gminie leży Kozłówka. Dawniej gmina nazywała się Kozłówka.

Kock (gmina miejsko-wiejska, 101,1 km², 17 sołectw) lokował w 1417 roku Władysław Jagiełło. W 1518 roku miasto przeszło w ręce Mikołaja Firleja, a po 1750 roku Anna Jabłonowska przebudowała je według projektów Szymona Bogumiła Zuga. 5 maja 1809 roku w bitwie pod Kockiem poległ Berek Joselewicz, a 2–6 października 1939 roku stoczono tu ostatnią bitwę kampanii wrześniowej — Samodzielna Grupa Operacyjna „Polesie” gen. Franciszka Kleeberga walczyła z niemieckimi 13. i 29. dywizją zmotoryzowaną. Przez miasto biegną drogi krajowe nr 19 i 48.

Ostrów Lubelski (gmina miejsko-wiejska, 121,7 km²) to jedno z najrzadziej zaludnionych miast w Polsce: około 2,1 tysiąca mieszkańców na 29,77 km². Zygmunt Stary nadał mu prawa miejskie 25 stycznia 1548 roku. Miasto leży nad Tyśmienicą, a około kilometra od centrum jest Jezioro Miejskie o powierzchni 49,5 hektara. Kościół parafialny pochodzi z 1755 roku.

Abramów (84,54 km², 11 sołectw) do 1948 roku nazywał się gmina Wielkie; użytki rolne zajmują tu około 86 procent powierzchni. Firlej (126,46 km², 20 sołectw) to dawne miasto założone w 1557 roku przez Mikołaja Firleja, z drewnianym kościołem Przemienienia Pańskiego z 1880 roku i jeziorem Firlej. Jeziorzany (66,63 km²) do 1964 roku nazywały się Łysobyki; przez gminę przebiegają droga krajowa nr 48 i wojewódzka nr 809.

Michów (135,93 km²) do 1929 roku nosił nazwę Chudowola; stoi tu ponad dwustuletni kościół Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny. Niedźwiada (95,76 km²) ma rezerwat „Jezioro Bagno” w Brzeźnicy Książęcej (167,8 ha) oraz złoża bursztynu i glaukonitu w zachodniej części; w latach 2005–2007 planowano tu port lotniczy, ale pomysł upadł. Ostrówek (89,99 km², 15 sołectw) w latach 1948–1954 nazywał się Leszkowice i ma stawy hodowlane.

Serniki (75,43 km², 13 sołectw) powstały pod koniec XIX wieku jako gmina Syrniki z dwóch zniesionych gmin: Wola Syrnicka i Wólka Zawieprzycka. Uścimów (108,61 km², siedziba w Starym Uścimowie) ma dziesięć jezior i 247 hektarów stawów hodowlanych; w styczniu 1864 roku pod Uścimowem stoczono bitwę powstania styczniowego, w której zginął major Bogusław Ejtminowicz.

Pałac w Kozłówce

Fronton pałacu w Kozłówce
Pałac Zamoyskich w Kozłówce. Fot.: Tomasz Zugaj, CC BY-SA 4.0

Pałac w Kozłówce, w gminie Kamionka, zbudował w latach 1736–1742 wojewoda chełmiński Michał Bieliński, prawdopodobnie według projektu Józefa Fontany. W latach 1799–1944 należał do Zamoyskich, a za Konstantego Zamoyskiego stał się główną siedzibą rodu i był przebudowywany od końca XIX wieku do 1914 roku. Kaplica pałacowa wzorowana jest na wersalskiej, a ogród ma formę francuskiego baroku. Po 1944 roku majątek przejęło państwo; muzeum działa tu od końca lat 70., od 1992 roku pod nazwą Muzeum Zamoyskich. Galeria Sztuki Socrealizmu, otwarta w 1994 roku w dawnej powozowni, liczy ponad 1600 obiektów z pierwszej połowy lat 50. XX wieku. Zespół pałacowo-parkowy wpisano na listę pomników historii 16 maja 2007 roku.

Lasy Kozłowieckie i jeziora

Kozłowiecki Park Krajobrazowy utworzono w 1990 roku. Zajmuje 61,21 km² w gminach Kamionka i Lubartów (oraz Niemce w powiecie lubelskim), a około 90 procent jego powierzchni to las, głównie bory sosnowe i bory bagienne. Na terenie parku leży rezerwat Kozie Góry. Ostrów Lubelski leży na Pojezierzu Łęczyńsko-Włodawskim, a w gminie Uścimów jest dziesięć jezior i stawy hodowlane o powierzchni 247 hektarów, dlatego przyjeżdżają tu wędkarze.

Dojazd

Przez powiat biegną drogi krajowe nr 19 (Lublin — Lubartów — Kock — Białystok) i nr 48 (przez Kock i Jeziorzany), a także drogi wojewódzkie nr 809, 813, 815 i 821. W grudniu 2024 roku zaczęto budowę odcinka Lubartów–Lublin drogi ekspresowej S19. Linia kolejowa nr 30 Łuków — Lublin prowadzi przez Lubartów, a pociągi pasażerskie wróciły tam 2 kwietnia 2013 roku. Do Ostrowa Lubelskiego najbliższa stacja to Tarło, 13 kilometrów od miasta.