Spośród setek majątków Prawobrzeżnej Ukrainy, zrujnowanych lub zniszczonych w XX wieku, pałac Raciborowskich we wsi Wolica cudem ocalał. Dziś mieści się w nim szkoła wiejska. Ale ściany pamiętają co innego.
Architektura: klasycyzm na skraju wsi
We wsi Wolica w hromadzie Andruszówka w obwodzie żytomierskim zachował się niewielki klasycystyczny pałac Raciborowskich z połowy XIX wieku. Jest skromny pod względem skali, ale ciekawy ze względu na swoje losy i historię rodzinną.
Początkowo w tym miejscu stała jedynie parterowa siedziba. Mniej więcej w połowie XIX wieku do jednego z jej frontonów dobudowano piętrowy pałac w stylu klasycystycznym – z symetryczną fasadą, surowymi proporcjami i prostymi gzymsami. Na starych fotografiach na fasadzie reprezentacyjnej dobrze widać kartusz herbowy Raciborowskich z koroną szlachecką.
Ród Raciborowskich: kim byli
Szlachecki ród Raciborowskich ma szeroką geografię – ich majątki i siedziby zachowały się w Kamieńcu Podolskim, Makowie, Derazzni, Lwowie i Włodzimierzu. W Wolicy, która wtedy nazywała się Wolica Zarubińska i wchodziła w skład włości chodorkowskiej w powiecie skwirskim guberni kijowskiej, osiedliła się jedna z gałęzi tego rodu.
Pierwszym znanym właścicielem majątku był Zygmunt Stanisław Raciborowski (urodzony w 1806 roku) – syn stolnika i kamergera dworu polskiego. Ożenił się z Teresą Pruszyńską i majątek stał się jej posagiem. Majątkiem zarządzał wraz z bratem Bronisławem pod opieką matki – Teresy Raciborowskiej.
Zygmunt zmarł bezdzietnie. Bronisław ożenił się z Marią Marszycką i to właśnie ich potomkowie domknęli rodzinną sagę w Wolicy.
Mroczna karta: sprawa o okrutne traktowanie chłopów pańszczyźnianych
W archiwach zachowały się dokumenty dotyczące procesu sądowego z lat 1849–1860 przeciwko obszarniczce Raciborowskiej w Wolicie Zarubińskiej – o okrutne traktowanie chłopów. Sprawa trwała 11 lat; niedługo po jej zakończeniu, w 1861 roku, zniesiono poddaństwo chłopów.
Tajne tajniki i ostatni właściciele
W 1910 roku w siedzibie Raciborowskich otwarto tajną polską szkołę, do której uczęszczali zarówno dzieci katolików, jak i prawosławnych. Uczono się tam języka polskiego i modlitw. Takie szkoły stały się powszechne po klęsce powstań polskich – tylko w latach 1908–1910 policja guberni kijowskiej wykryła 29 podobnych placówek.
Ostatnią właścicielką majątku została Maria Ścibor-Rylska (z domu Raciborowska) – wnuczka Bronisława. Wyszła za mąż za Oskara Ścibor-Rylskiego, krewnych poety Maksyma Rylskiego. Ich syn Zbigniew Ścibor-Rylski (1917–2018) został generałem Wojska Polskiego, uczestnikiem powstania warszawskiego i przeżył ponad sto lat.
Rodzina mieszkała w majątku do 1918 roku, po czym wyjechała przez Kijów do Polski – pomógł im lekarz, dowódca pociągu medycznego.
Co zachowało się do dziś
Po nacjonalizacji w czasach radzieckich budynek przystosowano do różnych celów, a z czasem ulokowano w nim szkołę ogólnokształcącą – i to pomogło pałacowi przetrwać, choć z zewnątrz wymaga on renowacji. Według wspomnień lokalnego mieszkańca D. S. Poliszczuka wewnątrz zachowały się stare drewniane schody z parteru na piętro. Wokół szkoły rósł kiedyś park obsadzony jodłami – z dawnego założenia została tylko część alei kasztanowej.
Była we wsi stara drewniana cerkiew, którą rozebrano w latach 30. XX wieku. Na jej miejscu stoją prywatne domy, a z materiału po cerkwii zbudowano wiejski klub. Według świadectw najstarszych mieszkańców, niedaleko klubu stała również murowana kaplica, której fundamenty służyły jako grobowiec rodziny Raciborowskich. Kaplicę również zburzono.
Zdjęcie Romana Malenkowa
Zwiedzanie
Budynek funkcjonuje jako szkoła, dlatego do środka można wejść tylko za zgodą administracji. Obejrzeć pałac z zewnątrz można w każdej chwili. Wycieczkę wygodnie połączyć z wycieczką rowerową po okolicznych wsiach rejonu andruszowkiego.
Jak dojechać
Wolicja to wieś na lewym brzegu rzeki Iwianki, dopływu Teterewa, 9 km na północny wschód od Andruszówki i 7 km od stacji kolejowej Stepok. Przez wieś przebiega droga samochodowa Żytomierz — Skwira.
Jeśli jechać trasą Żytomierz — Popielnia, to na końcu Wolicji po prawej stronie będzie zaniedbany radziecki budynek. Pałac stoi za nim — z drogi go nie widać.
Dziękujemy badaczom Ihorowi Dowbiszowi, Ihorowi Dorożce i Serhijowi Szczerbii za zachowanie pamięci o tym miejscu.
