Andruszówka to miasto nad rzeką Gujwa, 47 km od Żytomierza, ośrodek andruszowskiej hromady miejskiej w rejonie berdyczowskim. Pierwsza pisemna wzmianka o niej pochodzi z 1683 roku, kiedy Andrusówka — jak wówczas nazywano wieś — widniała wśród wyludnionych osad. W XVIII wieku Polacy zaczęli nazywać ją Andruszówką. Status miasta Andruszówka otrzymała w 1975 roku; według spisu z 2001 roku mieszkało tu 9890 osób.
Pałac Berzyńskich-Tereszczenków.
Berzyńscy, Tereszczenkowie i cukier
Od końca XVII wieku Andruszówka należała do polskiego rodu Berzyńskich, którzy założyli tu park i wybudowali pałac. W 1848 roku w Andruszówce otwarto cukrownię — pierwszą w kraju, i działa ona do dziś. Przedsiębiorstwo przyciągnęło uwagę „cukrowych królów” Tereszczenków, którzy w 1869 roku kupili fabrykę wraz z majątkiem Berzyńskich i 18 600 dziesięcinami ziemi (około 20 tysięcy hektarów). Większość tych ziem stanowiły grunty the orne: uprawiano tu pszenicę i buraki cukrowe.
Pałac i park
Na zamówienie Mikołaja Tereszczenki pałac Berzyńskich przebudowano w stylu francuskiego neorenesansu. Stał się on częścią wielkiej „kolekcji” pałaców i majątków rodu Tereszczenków — w Denyszach, Turchynówce, Czerwonom, Worszelu i innych miejscach. Podobnie jak w większości z nich, Tereszczenkowie nie mieszkali tu na stałe: była to rezydencja podmiejska, a sami magnaci mieszkanie mieli w Kijowie. Obok stał budynek gospodarczy, połączony z pałacem galerią-oranzerią.
Za Tereszczenków park, założony jeszcze przez Berzyńskich, znacznie się rozrosł. Do dziś rosną tu wiekowe drzewa, w tym dwa dęby korkowe. Obecnie są one objęte ochroną, choć swego czasu korę z nich po trochu zdejmowano na suweniry.
Tereszczenkowie dbali o chłopów: przy majątku działał szpital, finansowano szkoły we wsiach majątku, a robotnikom dobrze płacono. Dlatego chłopi spełnili prośbę ostatniego właściciela, który przed przyjściem bolszewików prosił, aby nie niszczyć pałacu, lecz wykorzystać go do pożytecznych celów. Początkowo umieszczono tu komitet rewolucyjny, a w 1920 roku — sztab Pierwszej Armii Konnej; według podań z ganku pałacu do chłopów przemawiał sam Budionny.
Pozostałości sztukaterii w pałacu.
Marmurowe schody.
W latach 20. XX wieku w pałacu otwarto szkołę ogólnokształcącą, która działa do dziś. Luksusowe pomieszczenia przekształcono w klasy, więc z wnętrz Tereszczenków niewiele zostało: fragmenty sztukaterii i przetarte przez tysiące uczniów marmurowe schody. Więcej o budynku, parku i starym kirkucie — w artykule «Pałac Berżyńskich-Tereszczenków w Andruszówce».
Obok pałacu w parku znajduje się pomnik ku czci lokalnych mieszkańców, którzy zginęli w II wojnie światowej.
Wieża pałacu i fragment parku.
Dąb korkowy.
Pomnik.
Co jeszcze warto zobaczyć
Naprzeciwko wejścia do parku stoi rzymskokatolicki kościół Świętego Właza, zbudowany w latach 2007–2010. Niedaleko, w Halczynie, działa prywatne obserwatorium «Lipcowy Poranek», a wycieczkę można łatwo kontynuować, udając się do pałacu Tereszczenków w Czerwonem oraz majątku w Turczynówce.
Tekst i zdjęcia: Roman Malenkow; dodatkowe zdjęcia: Serhij Szczerbij.
