Kompleks synagogalny we Włodawie jest jednym z najlepiej zachowanych w Polsce. Trzy budynki z XVIII–XIX wieku stoją obok siebie przy ulicy Czerwonego Krzyża 7, w centrum miasta: Wielka Synagoga, Mała Synagoga oraz dawny dom kahału. Od 1983 roku działa w nich muzeum, które obecnie nazywa się „Muzeum – Zespół Synagogalny we Włodawie”. Jest to najlepsze miejsce, aby zrozumieć, jakim miasteczkiem była Włodawa, gdzie przed II wojną światową Żydzi stanowili ponad 60 procent mieszkańców.
Miasto trzech kultur
Włodawę już od czasów księstwa halicko-włodzimierskiego zamieszkali Polakami, Rusini i Żydzi. Przed wojną były tu dwie synagogi, dom nauki, szkoła, mykwa, dwa cmentarze żydowskie, kapela klezmerska i klub sportowy „Makabi”. Zagłada zniszczyła ten świat: większość żydowskich mieszkańców Włodawy zginęła w obozie zagłady w Sobiborze, kilkanaście kilometrów od miasta. Po wojnie synagogi stały puste, używano ich jako magazynów wojskowych i spółdzielczych, a Małą – także jako salę kinową.
Wielka Synagoga
Wielką Synagogę wzniesiono w latach 1764–1774 na miejscu starej drewnianej, prawdopodobnie według projektu Paolo Antonio Fontany — tego samego architekta, który zaprojektował kościół świętego Ludwika we Włodawie. Część funduszy przekazali książęcia Czartoryscy. Budynek jest późnobarokowy, pod dachem mansardowym, z bocznymi przybudówkami dla kobiet i dwoma narożnymi alkierzami, które dodano w drugiej połowie XIX wieku.
Główna sala modlitewna ma około 16,5 na 18 metrów i 10,5 metra wysokości. Sklepienie podtrzymują cztery jońskie kolumny, a na zwarciach sklepień zachowały się osiemnastowieczne medaliony z symbolami święta Sukot, orłem, jeleniem i bocianem. Podczas I wojny światowej synagoga spłonęła, jej wnętrze odnawiano do 1936 roku. Wtedy też powstał neobarokowy, sztukatorski aron kodesz – szafa na zwoje Tory z gryfami, menorą, dłońmi kohenów i wizerunkami instrumentów muzycznych. Jest to jeden z najlepiej zachowanych aron kodeszów w Polsce. Bimę między kolumnami nazisi rozebrali, w 2004 roku została zrekonstruowana według przedwojennych zdjęć.
Obecnie w sali męskiej znajduje się wystawa poświęcona historii i życiu religijnemu Żydów włodawskich: dziewiętnastowieczne zwoje Tory, chanukie, tefilin, szofary, puzderka na wonności. Na piętrze, w dawnym chederze, urządzono „Pokój melameda” – mieszkanie nauczyciela z książkami, przedmiotami codziennego użytku i starym piecem.
Mała Synagoga i dom kahału
Mała, czyli Nowa, Synagoga stoi na północ od Wielkiej. Wzmianki o niej pochodzą z lat 80. XVIII wieku; była dodatkową modlitwą i szkołą studiowania Talmudu. Po zniszczeniach I wojny światowej wyremontowano ją kosztem burmistrza Włodawy Lejbla Lichtenberga, o czym świadczy napis na ścianie. Główną ozdobą są kolorowe polichromie z lat 30. XX wieku: instrumenty muzyczne, zwierzęta, znaki zodiaku i teksty modlitw. Obecnie mieszczą się tu wystawy czasowe, a w części kobiecej – ekspozycja etnograficzna poświęcona życiu wiejskiemu Ziemi Włodawskiej.
Festiwal Trzech Kultur
Muzeum nie tylko chroni synagogi. Od lat 90. XX wieku wydaje „Zeszyty Muzealne” („Muzealne Zeszyty”) poświęcone historii regionu, a co roku we wrześniu organizuje Festiwal Trzech Kultur — święto dziedzictwa żydowskiego, polskiego i ruskiego (ukraińskiego) Włodawy, obejmujące koncerty, wystawy i jarmark. Do 2012 roku muzeum podlegało również muzeum w Sobiborze.
Jak dojechać
Włodawa leży 50 km od Chełma i około 90 km od Lublina; z Wołynia wygodnie jest jechać przez przejście graniczne Jagodzin – Dorohusk, potrzebny jest paszport. Synagogi znajdują się przy ulicy Czerwonego Krzyża, kilka minut spacerem od rynku. Muzeum jest zazwyczaj czynne od wtorku do niedzieli, wstęp jest płatny; aktualny harmonogram lepiej sprawdzić przed podróżą. Synagogi to jeden z głównych punktów Szlaku Trzech Kultur, obok znajduje się kościół św. Ludwika we Włodawie. Więcej o regionie przeczytasz w artykule Polskie Polesie.
