Sobibór to miejsce dawnego niemieckiego nazistowskiego obozu zagłady w lesie koło stacji kolejowej Sobibór, 11 km na południe od Włodawy i kilka kilometrów od Bugu. W latach 1942–1943 zabito tu co najmniej 170 tysięcy Żydów. W tym samym miejscu 14 października 1943 roku więźniowie wszczęli powstanie — jedno z nielicznych udanych w obozach zagłady. Obecnie w miejscu obozu działają muzeum i pomnik. Jest to miejsce pamięci i należy zachowywać się tu odpowiednio.
Obóz zagłady
Obóz utworzono wiosną 1942 roku w ramach „Akcji Reinhardt” — planu zagłady Żydów okupowanej Polski. Działał od maja 1942 roku do końca 1943 roku koło linii kolejowej Chełm — Włodawa. Przywożono tu Żydów z gett Lubelsczyzny, a także z Holandii, Francji, Słowacji, Niemiec, Austrii, Czech i okupowanych terenów ZSRR. Ludzi zabijano w stacjonarnych komorach gazowych spalinami, a następnie ciał palono. Niewielką grupę więźniów pozostawiano do pracy w obozie, ale i oni byli skazani na zagładę.
Liczbę ofiar historycy szacują różnie. Długo podawano liczbę 250 tysięcy, przyjętą przez pierwsze powojenne śledztwo; badania Roberta Kuwałka z 2014 roku wskazują na 170–180 tysięcy. Wśród zabitych jest większość żydowskich mieszkańców Włodawy i okolicznych miasteczek.
Powstanie 14 października 1943 roku
Podziziem w obozie kierował Leon Feldhendler, były przewodniczący judenratu w Żółkiewce. Decydujące było przybycie we wrześniu 1943 roku grupy radzieckich jeńców wojennych – Żydów z Mińska, w tym porucznika Aleksandra Peczerskiego. Opracował on plan, a Feldhendler został jego zastępcą. 14 października powstańcy po cichu zabili w warsztatach dwunastu esesmanów i kilku strażników, a podczas wieczornego apelu około 300 więźniów rzuciło się przez ogrodzenie i pole minowe do lasu. Wielu zginęło na miejscu lub podczas obławy, ale według różnych szacunków od kilkudziesięciu do ponad 60 uciekinierów dożyło końca wojny — w tym obaj przywódcy.
Po powstaniu naziści zamknęli obóz, rozebrali budynki i zalesili teren, aby zatrzeć ślady zbrodni. W latach 1944–1947 na dawnej rampie obozowej znajdował się punkt przesiedleńczy dla Ukraińców wysiedlanych z Chełmszczyzny: czekali tu tygodniami na pociągi.
Pamięć i muzeum
Pierwszy pomnik pojawił się dopiero w 1965 roku: rzeźba Mieczysława Weltera przedstawiająca matkę z dzieckiem na rękach, obelisk i kurhan z prochami ofiar. W 1993 roku, w 50. rocznicę powstania, otwarto niewielkie muzeum w budynku dawnego przedszkola, a w 2003 roku — Aleję Pamięci z kamieniami ku czci poległych. Archeolodzy w latach 2000–2014 odtworzyli plan obozu i znaleźli szczątki komór gazowych oraz grobów.
W 2008 roku rządy Polski, Holandii, Izraela i Słowacji zdecydowały o budowie nowego miejsca pamięci. Masowe groby pokryto białym marmurowym kruszywem, wzdłuż „ostatniej drogi” ofiar do komór gazowych stanęła ściana, a 29 października 2020 roku otwarto nowy budynek muzeum z wystawą stałą: rzeczy osobiste znalezione przez archeologów, świadectwa ocalałych, historia powstania. Od 2012 roku Sobibór jest filią Państwowego Muzeum na Majdanku. Rzeźbę matki z dzieckiem umieszczono obecnie koło budynku muzeum.
Jak dojechać
Od Włodawy do Sobiboru jest około 15 km drogą na Chełm przez Okuninkę i dalej lasem do stacji Sobibór; od Chełma — mniej więcej 45 km. Latem w weekendy kursuje sezonowy pociąg Chełm — Włodawa, który zatrzymuje się na stacji Sobibór, skąd do muzeum jest kilka minut pieszo. Dla obywateli Ukrainy jest to Polska, potrzebny jest paszport biometryczny. Muzeum zazwyczaj działa od wtorku do niedzieli, wstęp jest bezpłatny, obok znajduje się parking; harmonogram lepiej sprawdzić przed wyjazdem. Dookoła rozciągają się Lasy Sobiborskie z Szlakiem Lasów Sobiborskich od Jeziora Białego do Sobiboru i Pętlą Sobiborską, a w pobliżu znajduje się jezioro Białe w Okunince oraz synagogi we Włodawie.
