Podróż z Kijowa na zachód trasą M-06 przez długi czas biegnie przez tereny, gdzie historyczna zabudowa prawie się nie zachowała. Liczne zabytki architektury Kijowszczyzny zostały utracone w wyniku wojen, przebudów i celowego niszczenia w XX wieku. Starożytne świątynie w Makarowie i Brusiłowie nie dotrwały do naszych czasów, a pierwsze odczuwalne ślady historycznego dziedzictwa pojawiają się już na Żytomierszczyźnie.
To właśnie tutaj zachowały się drewniane cerkwie z XVIII–XIX wieku w tradycji ukraińskiej architektury ludowej i eparchialnej, a także pojedyncze przykłady polskiego baroku – stylu, który prawie nie jest reprezentowany na współczesnej Kijowszczyźnie. Wśród takich zabytków szczególne miejsce zajmuje cerkwe Narodzenia Matki Bożej we wsi Starosielce.
Geografia i współczesny stan wsi
Starosielce leżą około 10 kilometrów na północ od Korostyszewa, w pobliżu ujścia rzek Myka i Swynołużka. Dziś jest to centrum hromady Starosielce w rejonie żytomierskim. Wieś ma zwartą zabudowę i zachowuje cechy tradycyjnego osiedla tego regionu. Mieszka tu około 770 osób – prawie tyle samo, co pod koniec XVIII wieku.
Przy wjeździe do Starosielc ustawiono granitowy znak pamiątkowy z zarysowaną historią miejscowości oraz symboliką hromady. Stał się on swoistą wizytówką wsi i przypomnieniem o jej wielowiekowej przeszłości.
Pochodzenie i wczesna historia Starosielc
Pierwsze stałe osady na tym terenie powstały w połowie XVI wieku. W źródłach pisanych wieś po raz pierwszy wzmiankowana jest w 1584 roku, a za tradycyjną datę założenia uznaje się rok 1600. Początkowo osada nosiła nazwę Braiłów.
W drugiej połowie XVI wieku część mieszkańców założyła niedaleko chutor Nowosielce, jednak z czasem go opuściła. Po powrocie na poprzednie miejsce społeczność utrwaliła dla wsi nową nazwę – Starosielce, która wskazywała na „stare”, odrodzone osiedle po okresie wyludnienia.
W XIX wieku badacz Ławrentij Pochylewicz zapisał podania mieszkańców o tym, że przed ponownym zasiedleniem była tu tylko niewielka grupa chat pośród lasu. Nazwy uroczysk i otaczający krajobraz potwierdzają wielowarstwowy charakter zasiedlenia tej okolicy.
Właściciele szlacheccy i rozwój wsi
W różnych okresach Starosielce należały do kilku rodów szlacheckich. Wśród nich wymieniani są Miniczowie, Strybole, Jaroszewiczowie i Korczewscy. W pierwszej połowie XVIII wieku właścicielem wsi stał się szlachcic Jan Antoni Toporczyk-Jakubowski, podczaszy żytomierski.
Największy wpływ na rozwój Starosielc wywarł jego syn Józef Jakubowski – stolnik owrucki i kijowski. Przesiedlił on część mieszkańców na żyzne ziemie, zakładając obok wieś Słobódka, oraz aktywnie wspierał miejscową społeczność greckokatolicką, nadając jej znaczne przywileje.
Cerkwe Narodzenia Matki Bożej – architektoniczna perła regionu
Życie religijne w Starosielcach ma głębokie korzenie. Najpierw istniała tu drewniana kaplica, na której miejscu w 1726 roku wybudowano trójkopułową cerkiew greckokatolicką. Pod koniec XVIII wieku postanowiono wznać murowaną świątynię, godną znaczenia lokalnego centrum duchowego.
Fundamenty cerkwi Narodzenia Matki Bożej położono w 1773 roku. Józef Jakubowski zmarł w 1782 roku, więc budowę ukończono w 1789 roku pod nadzorem jego rządcy Amalickiego. Pod ołtarzem świątyni pochowani są sam fundator, Amalicki i ksiądz Dymytrij Mackiewicz. Stary drewniany kościółek w 1790 roku przeniesiono do Słobódki.
Świątynię wzniesiono w stylu polskiego baroku, dlatego przypomina ona rzymskokatolicki kościół. Budowla ma plan bazylikowy, prostokątne prezbiterium i wyrazistą fasadę zachodnią z wieżą-dzwonnicą o wielu kondygnacjach, zwieńczoną kopułą.
Dekoracja architektoniczna wyróżnia się powściągliwością: pilastry, gzymsy, frontony i woluty tworzą harmonijny wizerunek bez zbytniego przepychu. Wewnątrz świątyni przechowywana była cudowna ikona Matki Bożej, którą przez wieki szczególnie czczono.
Dalsze losy świątyni i stan obecny
W XIX wieku, po likwidacji cerkwi unickiej na Prawobrzeżu, świątynia w Staroślicach przeszła pod jurysdykcję prawosławną. Mimo zmiany przynależności wyznaniowej budynek zachował swój pierwotny wygląd architektoniczny.
W najnowszym okresie cerkiew została gruntownie wyremontowana, co pozwoliło powstrzymać jej niszczenie. Chociaż poszczególne elementy wystroju zewnętrznego odnowiono w nowoczesny sposób, najważniejsze jest to, że zabytek udało się zachować dla przyszłych pokoleń. Świątynia jest czynna.
Znaczenie Staroślic dla dziedzictwa kulturowego Ziemi Żytomierskiej
Cerkiew Narodzenia Matki Bożej w Staroślicach to zabytek architektury o znaczeniu lokalnym. Jest ona jednym z niewielu zachowanych przykładów polskiego baroku w pobliżu Kijowa oraz ważnym świadectwem dziedzictwa kulturowego z epoki Rzeczypospolitej.
Starosielce to przykład wsi, w której historia, architektura i pamięć lokalna tworzą spójny obraz przeszłości Ziemi Żytomierskiej – mało znany, ale niezwykle cenny dla badaczy i miłośników historii Ukrainy.
Zdjęcie – architekt Iwan Bykow (materiał roboczy do książki „Kijowszczyzna i okolice. skarby architektury”)
Starosielce. Cerkiew Narodzenia Matki Bożej. 1773–1789 гг.
