Dwór Sumowskich w Kmitowie — to jeden z najciekawszych, ale zarazem najbardziej kontrowersyjnych zabytków obwodu żytomierskiego. Znajduje się we wsi Kmitów w hromadzie Hłobuczyca w rejonie żytomierskim i łączy cechy architektury historycznej z końca XIX i początku XX wieku oraz późniejszych przebudów. Z tego powodu często porównuje się go do „cyborga”: częściowo autentyczny, częściowo zrekonstruowany.
Historia rodu Sumowskich
Majątek w Kmitowie zbudowała rodzina Sumowskich (Szumowskich) pod koniec XIX wieku. Według danych badaczy, w tym polskiego historyka Romana Aftanazego, ród przeniósł się ze Prus Wschodnich na Wołyń w połowie XVII wieku. Pierwszym znanym przedstawicielem był Maciej Sumowski (ur. 1769), którego rezydencja znajdowała się w Lityniu.
W XIX wieku Sumowscy byli wpływowymi ziemskimi właścicielami: posiadali młyny w Zamłyniu i Łukowiczach, gorzelnie, w tym także w Kmitowie. Roczny dochód gospodarstwa sięgał 38 000 rubli, a dobra ziemskie — około 3 500 hektarów wraz z terenami łowieckimi.
Ostatnią właścicielką majątku była Ewelina Sumowska. Z przekazów wynika, że wyróżniała się dobrocią i zapisała przekazanie dworu dzieciom osieroconym. Istnieje wersja, że to właśnie ta decyzja pomogła ocalić budynek w czasie wydarzeń rewolucyjnych początku XX wieku.
Architektura: co przetrwało do dziś
Pierwotny dwór posiadał elementy charakterystyczne dla rezydencji ziemskich: ozdobne ganki, wieżyczkę, drugie piętro o wyrazistej sylwecie. Jednak w 1973 roku budynek gruntownie przebudowano. Dziś około 70–80% konstrukcji stanowią cegła oraz blachodachówka.
Mimo to zachowały się poszczególne autentyczne części — oryginalne ganki, wieżyczka oraz fragmenty drugiego piętra. To właśnie one tworzą historyczny wizerunek budowli i przypominają o jej szlacheckiej przeszłości.
Dwór ma status zabytku o znaczeniu lokalnym z numerem wpisu do rejestru zabytków, jednak otwartą kwestią pozostaje, czy nadano go przed, czy po dużej rekonstrukcji.
Park i otoczenie
Wokół majątku rozciąga się park położony nad niewielkim jarem. Kiedyś była to część zespołu pałacowo-parkowego — kompozycji typowej dla bogatych rodzin wołyńskich. Dziś teren zielony zachowuje dawną atmosferę, choć wymaga pielęgnacji.
Współczesne wykorzystanie
Od 1973 roku w dworze działa szkoła z internatem dla dzieci ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi. Dlatego swobodny wstęp na teren jest ograniczony — obejrzenie budynku z bliska jest możliwe tylko po wcześniejszym uzgodnieniu.
Kmitów i muzeum sztuk pięknych
Niedaleko dworu działa znane Kmitowskie Muzeum Sztuk Pięknych imienia Josypa Buchanczuka — jedno z najciekawszych muzeów wiejskich na Ukrainie. Założył je w 1974 roku artysta i kolekcjoner Josyp Buchanczuk w swojej rodzinnej wsi Studenycia: początkowo ekspozycja znajdowała się w korytarzach miejscowej szkoły. Gdy liczba eksponatów przekroczyła 600, w Kmitowie wzniesiono nowy budynek (ukończony w 1984 roku, pierwszych zwiedzających przyjął w 1985 roku) według projektu architekta M. Sieverova pod kierownictwem I. Fomina.
Kolekcja obejmuje malarstwo (w tym dzieła socrealizmu), grafikę, rzeźbę, gobeliny, porcelanę, fajans, majolikę i kryształ; w zbiorach znajduje się około 3 000 przedmiotów. Muzeum regularnie organizuje wystawy tematyczne i autorskie oraz jest ważnym ośrodkiem kulturalnym regionu.
Posiadłość Sumowskich w Kmitowie to przykład skomplikowanych losów historycznych majątków obwodu żytomierskiego. Mimo przebudów zachowała cechy minionej epoki i pozostaje ważną częścią krajobrazu kulturowego regionu. Dla turystów, badaczy historii i miłośników architektury to miejsce warte uwagi podczas podróży po ziemi żytomierskiej.
Zdjęcia: Roman Malenkow, Serhij Szczerbij.
