Młyn wodny i cerkiew św. Jana Teologa w Karabczijowie: zabytki historyczne rejonu rużyńskiego

Rzeka Rostawica nie jest ani najszersza, ani najdłuższa na Ukrainie. Jednak wśród znawców krajoznawstwa cieszy się szczególną sławą: żadna inna rzeka o porównywalnej długości nie zachowała tylu starych młynów wodnych, co ten cichy dopływ Rosi w obwodzie żytomierskim. Wzdłuż drogi między Rużynem a Wierchownią, w odległości zaledwie piętnastu kilometrów, można znaleźć co najmniej cztery takie obiekty — milczące świadki tego, jak żyli i pracowali tutejsi mieszkańcy ponad sto lat temu.

Jednym z najciekawszych miejsc tego regionu jest wieś Karabczyjów w hromadzie Rużyn: zachował się tu zarówno stary młyn, jak i murowana cerkiew św. Jana Teologa, wzniesiona jeszcze za czasów Mikołaja I. Ta para — industrialna ruina i działająca świątynia — tworzy niespodziewany, lecz wyrazisty historyczny zespół nad wodą.

Rostawica: rzeka, która mielila mąkę dla całego regionu

Rostawica bierze swój początek między Koziatynem a Tytusówką w obwodzie winnickim, płynie przez lasostep i wpada do Rosi naprzeciw wsi Pyłypcza w obwodzie kijowskim. Jej długość wynosi 116 kilometrów, a powierzchnia dorzecza to około 1465 km². Na rzece i jej dopływach znajduje się wiele stawów, a w dolnym biegu wzniesiono trzy zbiorniki wodne.

Ale największą sławę Rostawicy przyniosły młyny wodne. Rzeka ma odpowiedni spadek i stabilny nurt, co czyniło ją idealnym napędem dla młynarstwa. Prace nad budową tam na Rostawicy trwały od dawna: w dokumentach z 1848 roku wspomina się już o dwóch młynach w samej tylko wsi Buki. Młyn w Trubijówce, według podaniom, swego czasu wysyłał nawet mąkę do Ameryki.

«Lewy dopływ Rosi bije wszelkie rekordy pod względem liczby starych młynów wodnych w przeliczeniu na długość» — tak opisuje Rostawicę badacz z portalu «Ukraina Incognita», który przebył całą tę trasę.

Młyny wodne na Rostawicy — znane punkty

Buki — najbardziej znany młyn z 1854 roku, zbudowany przez lokalnego ziemianina;
Czubynci — dwa młyny w tej samej wsi, jeden zachował się poniżej tamy zbiornika wodnego;
Szamrajiwka — młyn z zachowaną tamą;
Jahniatyn — czterokondygnacyjny młyn z XIX i początku XX wieku, w latach 60. doposażony w elektrownię; obecnie, niestety, spłonął (więcej w artykule o młynach wodnych Rostawicy i Jahniatyna);
Karabczyjów — opuszczony młyn z początku XX wieku, zarosły drzewami;
Wierchownia, Pawołocz, Derhaniwka, Rużyn, Strokiw — kolejnych pięć punktów z dziedzictwem młynarskim wzdłuż trasy.

Młyn w Karabczyjowie: industrialna ruina nad wodą

Młyn wodny w Karabczyjowie został wzniesiony na początku XX wieku nad brzegiem Rostawicy. Służył do mielenia ziarna z okolicznych wsi i był prawdziwym centrum życia gospodarczego oraz społecznego hromady. Przyjeżdżali tu z workami ziarna nie tylko mieszkańcy Karabczyjowa, lecz także okolicznych wsi.

Dziś budynek jest opuszczony. Drzewa i krzewy stopniowo obejmują jego mury. Ale to właśnie nadaje temu miejscu niezwykłą atmosferę: nie jest to odrestaurowana atrakcja turystyczna, lecz prawdziwa ruina otoczona żywą przyrodą — marzenie miłośnika krajoznawstwa czy fotografii architektury industrialnej.

Podobne obiekty znnikają na terenie całej Ukrainy — a każdy z nich zabiera ze sobą część żywej pamięci regionu.

Cerkiew św. Jana Teologa: klasycyzm pośród przycerkiewnego gaju

Kilka status metrów od opuszczonego młyna wznosi się zadbana murowana cerkiew św. Jana Teologa, wybudowana w 1832 roku. Inicjatorem budowy był miejscowy ksiądz Tymofij Kołgunowski wraz z parafianami. Świątynię wzniesiono na miejscu starszej drewnianej cerkwi. W 1886 roku obok stanęła drewniana dzwonnica.

Gęsty gaj przykościelny otacza cały zespół, nie pozwalając objąć go wzrokiem od razu. Cechą charakterystyczną świątyni jest drewniana góra z klasycystycznym wykończeniem, subtelnym i lirycznym. Cerkiew jest w dobrym stanie i stanowi zabytek architektury o znaczeniu lokalnym. Parafia działa do dziś.

Trasa Rużyn — Wierzchownia: jeden dzień — pięć epok

Końcowy punkt trasy to Wierzchownia, gdzie w majątku Eweliny Hańskiej w latach 1847–1850 mieszkał i pracował Honoriusz Balzak. Po siedemnastu latach korespondencji ożenił się z Hańską w marcu 1850 roku w berdyczowskim kościele Świętej Barbary. Pałac Hańskich jest obecnie Literacko-Memoriałowym Muzeum Honoriusza Balzaka.

Trasa jednodniowa (25–30 km, samochodem lub rowerem)

Rużyn — start trasy;
Szemrajiwka — młyn z zachowaną groblą;
Jahniatyn — czterokondygnacyjny młyn nad Rostawicą;
Karabczijów — opuszczony młyn i cerkiew Jana Teologa z 1832 roku;
Wierzchownia — majątek Hańskich, muzeum Balzaka, studnia Balzaka, kaplica grobowcza.

Jak dojechać

Z Żytomierza (około 90 km): trasą na Berdyczów, dalej na Rużyn i wzdłuż Rostawicy do Karabczijowa i Wierzchowni.

Z Kijowa (około 180 km): drogami do Rużyna, dalej trasą wzdłuż Rostawicy. Najbliższa duża stacja kolejowa to Berdyczów.

Ważne: młyn w Karabczijowie to zarosły budynek bez ogrodzenia, wchodzenie do środka jest niebezpieczne. Cerkiew Jana Teologa jest czynna. Godziny otwarcia muzeum Balzaka w Wierzchowni najlepiej ustalić przed podróżą.

Dlaczego warto tu przyjechać

Atrakcyjność trasy tkwi w jej autentyczności. Nie ma tu zrekonstruowanych atrakcji. Są prawdziwe pozostałości przeszłości: młyny powoli poddające się przyrodzie, cerkiew licząca już prawie dwieście lat oraz park ze studnią, po którym spacerował jeden z najwybitniejszych powieściopisarzy świata. Wszystko to w zasięgu jednej krótkiej trasy, której nie odwiedzają tłumy.

Rostawica nadal pozostaje rzeką, która zachowała więcej starych młynów niż jakikolwiek inny ciek w Ukrainie. I dopóki jeszcze stoją — warto je zobaczyć.

Często zadawane pytania o młyny Rostawicy i Karabczijów

Gdzie znajduje się młyn wodny w Karabczijowie?

We wsi Karabczijów w hromadzie Rużyn, w rejonie berdyczowskim obwodu żytomierskiego, nad brzegiem rzeki Rostawica, między Rużynem a Wierzchownią.

Ile młynów wodnych jest na Rostawicy?

Przynajmniej dziesięć: w Bukach, Czubińcach (dwa), Szemrajiwce, Jahniatynie, Karabczijowie, Wierzchowni, Pawłoczy, Derganiowce, Rużynie i Strokowie. Rostawica jest rekordzistką wśród ukraińskich rzek pod względem liczby starych młynów na jednostkę długości.

Kiedy zbudowano cerkiew Jana Teologa w Karabczijowie?

W 1832 roku z inicjatywy księdza Tymofija Kołhunowskiego. W 1886 roku obok wzniesiono drewnianą dzwonnicę. Cerkiew jest zabytkiem architektury o znaczeniu lokalnym i funkcjonuje do dziś.

Co jeszcze warto zobaczyć w pobliżu?

Trasa Rużyn — Wierzchownia obejmuje młyny w Szemrajiwce i Jahniatynie, a w Wierzchowni — majątek Hańskich z muzeum Honoriusza Balzaka. Odległość między punktami wynosi 10–15 km.