Monaster Zwiastowania stoi w samym centrum Nieżyna, na placu Soborowym, obok soboru św. Mikołaja. Jego główna świątynia — sobór Zwiastowania z lat 1702–1716 — to jedna z najbardziej wybitnych budowli barokowych Ukrainy i druga co do wielkości świątynia miasta. Zbudował ją metropolita Stefan Jaworski, rodak z Galicji, który stał się jednym z najbardziej wpływowych działaczy cerkiewnych swoich czasów.
Prezent dla brata i miasta
W 1702 roku Stefan Jaworski za własne pieniądze wykupił koło placu Soborowego domy nieżyńskich mieszczan za 1300 rubli i rozpoczął budowę świątyni ku czci Zwiastowania Najświętszej Marii Panny. Do pracy zaprosił moskiewskiego architekta Grigorija Ustinowa. Za budowę budowniczy miał otrzymać 7000 rubli w srebrze.
Pomagał także hetman Iwan Mazepa. W korespondencji Jaworskiego z bratem wspomina się o jego pomocy w uzyskaniu kamienia na fundamenty oraz obiecanym zapewnieniu budowniczym prowiantu. Nadzór nad pracami powierzono Pawłowi Jaworskiemu, który był protopopem nieżyńskim.
Niezwykła architektura
Przed architektem stało niełatwe zadanie: połączyć moskiewskie tradycje budowlane z lokalną architekturą. W Nieżynie świątynie drewniane wznoszono głównie w tradycji ukraińskiej, a murowane — w stylu barokowym. W rezultacie powstała świątynia o niezwykłej kompozycji, w której połączyły się cechy ukraińskiego baroku i staroruskiej architektury.
U podstaw planu soboru leży krzyż o równych ramionach. Jednak zwykłych półkolistych absyd ołtarzowych tutaj nie ma. Między ramionami znajdują się cztery zaokrąglone bryły narożne, które nie są oddzielone od przestrzeni wewnętrznej ścianami.
Cechą budowli jest usytuowanie pięciu kopuł. Cztery mniejsze wieńczą części narożne świątyni, a nie główne ramiona krzyża. Klepienia wspierają się na czterech wewnętrznych filarach. W części zachodniej i wschodniej architekt urządził nisze-lodże, dzięki którym wnętrze przypomina swoistą widownię.
Wysokość soboru wraz z krzyżem wynosi 55 arszynów — około 39 metrów. Niezwykły układ, symetria i rozmieszczenie kopuł wyróżniają go spośród świątyń tamtego okresu.
Konsekracja i polichromie
Budowa trwała czternaście lat. W 1716 roku sobór konsekrowano, a przy nim oficjalnie założono monaster, który otrzymał nazwę Nazaret Bogurodzicy.
Stefan Jaworski podarował ocalałej wspólnicie własną bibliotekę liczącą ponad 600 książek. Przed śmiercią zadbał także o artystyczny wystrój świątyni. W testamencie z 1722 roku metropolita nakazywał dokończenie polichromii, którą rozpoczęto już w części ołtarzowej. Wynika z tego, że malowidła powstawały niejednorazowo, lecz w ciągu pewnego czasu. Z czasem ściany i sklepienia pokryto rozległymi malowidłami wykonanymi przez lokalnych mistrzów.
Z soborem wiąże się także historia bitwy pod Połtawą. W 1709 roku Jaworski przesłał do Nieżyna notatkę o uwiecznieniu zwycięstwa Piotra I nad Szwedami. Badacze różnie interpretują jej treść: według jednej wersji pomnikiem miała stać się ikona z carem w postać świętego Jerzego Zwycięzcy, według innej — znaczenie memoriale mogła mieć także sama wspólnota. Dlatego tę historię warto rozpatrywać jako część skomplikowanych dziejów wznoszenia świątyni.
Pożary, upadek i odrodzenie
W drugiej połowie XVIII wieku monaster trzykrotnie ucierpiał od pożarów — w 1750, 1757 i 1797 roku. Po ostatnim niszczycielskim pożarze pojawiła się kwestia jego zamknięcia, jednak mieszkańcy Nieżyna wywalczyli zachowanie klasztoru.
W latach 1803–1823 jej odbudową kierował archimandryta Wiktor Czerniajew. Za jego przełożeństwa wyremontowano stare budowle, odnowiono malowidła ścienne soboru, wzniesiono cerkiew refektarzową św. Piotra i Pawła, dzwonnicę z zegarem, cele oraz sklepy klasztorne.
Za władzy sowieckiej klasztor zamknięto, a sobór Zwiastowania przekształcono w warsztat naprawy sprzętu. W trakcie takiego użytkowania zginęły wszystkie wewnętrzne malowidła o łącznej powierzchni około 2500 metrów kwadratowych, siedmiokondygnacyjny ikonostas oraz inne świętości kościelne.
Odrodzenie klasztoru rozpoczęło się w 1999 roku. Dziś ponownie funkcjonuje, a sobór Zwiastowania pozostaje jednym z najbardziej wyróżniających się zabytków architektury Nieżyna.
Jak dojechać
Klasztor stoi na rogu ulicy Gogola i placu Soborowego w centrum Nieżyna, kilka minut spacerem od soboru św. Mikołaja i cerkwi Wszystkich Świętych.
