Rużyn to osiedle w rejonie berdyczowskim obwodu żytomierskiego, siedziba hromady osiedlowej Rużyn. Leży nad rzeką Rostawica między Berdyczowem a Białą Cerkwią. Pierwsze wzmianki o osadzie datuje się na 1071 rok pod nazwą Skorhorodok, a po najeździe mongolsko-tatarskim została odrodzona jako Szczerbiów. Współczesną nazwę miasto nosi od 1591 roku, kiedy przejął je szlachcic Cyryl Rużyński.
Przez wieki Rużyn wielokrotnie ulegał zniszczeniom podczas najazdów tatarskich: w 1399, 1416 oraz 1482 roku.
Cmentarz żydowski (kirkut)
Niedaleko szpitala, na wzgórzu, znajduje się cmentarz żydowski z masywnymi granitowymi macewami o charakterystycznym kształcie bucika. Taki kształt jest rzadki na Ukrainie i według jednej z wersji symbolizuje powalone drzewo z wyrwanymi korzeniami.
Ruiny synagogi
Nad brzegiem Rostawicy zachowały się pozostałości dawnej synagogi, należącej do licznej społeczności chasydzkiej Rużyna. Dokładny wiek budowli trudno ustalić: w czasach radzieckich została mocno przebudowana.
Młyn wodny
Kolejnym zabytkiem nad Rostawicą jest budynek młyna, wzniesiony w 1926 roku jako elektrownia; od 1929 roku funkcjonował jako młyn wodny. Młyn stoi pomiędzy centrum Rużyna a wsią Zarzecze.
Synagoga Tiferet Israel w Jerozolimie, nazwana na cześć cadyka z Rużyna, została zniszczona w 1948 roku (fotografia z Wikipedii).
Społeczność żydowska Rużyna i dwór chasydzki
Szczególne miejsce w historii Rużyna zajmuje społeczność żydowska, która zaczęła aktywnie formować się w XVIII wieku. Dogodne położenie na szlaku handlowym między Berdyczowem a Białą Cerkwią sprzyjało rozwojowi rzemiosła i handlu. Z czasem Rużyn stał się jednym z ważnych ośrodków chasydyzmu.
Największe wpływy w mieście miał cadyk Jisroel Friedmann, znany jako Reb Jisroel z Rużyna, prawnuk Maghida z Międzyrzecza, jednego z pierwszych uczniów twórcy chasydyzmu Beszta. Według podań jego ród wywodził się od biblijnego króla Dawida. W Rużynie stworzył wspaniały dwór chasydzki cieszący się wielkimi wpływami i dysponujący znacznymi funduszami.
W 1838 roku wokół dworu wybuchł głośny skandal: cadyka oskarżono o współudział w zabójstwie donosicieli, rozpoczęto na szeroką skalę śledztwo, setki osób aresztowano, a dziesiątki wysłano na katorgę i zesłanie.
Sam Jisroel z Rużyna spędził prawie dwa lata w areszcie, ale uniknął kary. W 1842 roku wyjechał do Imperium Austriackiego i odtworzył swój dwór w Sadogórze koło Czerniowiec. Do Rużyna już nie powrócił.
O dawnej świetności społeczności żydovskiej przypominają dziś ruiny synagogi nad brzegiem Rostawicy oraz cmentarzu na wzgórzu w pobliżu szpitala.
Synagoga znajduje się obecnie w stanie awaryjnym. Przez radzieckie przebudowy przypomina dwupiętrowy budynek z epoki stalinizmu, jednak pozostałości masywnych przyporów świadczą o znacznie starszym pochodzeniu. Część ścian już się zawaliła, a budowla stopniowo znika.
Społeczność żydowska Rożyna doświadczyła znacznych prześladowań, ale nie zniknęła. W 1863 roku mieszkało tu około dwóch tysięcy Żydów przy ogólnej liczbie ludności wynoszącej 2663 osoby. Według spisu powszechnego z 1897 roku w Rożynie liczył 4329 mieszkańców, z czego 2917 stanowili wyznawcy judaizmu. Tragiczny koniec społeczności przyniosła okupacja nazistowska: we wrześniu 1941 roku koło starego lotniska rozstrzelano około 750 Żydów.
Pałac Złotnickich i kościół Bożego Ciała
W XIX wieku wielkimi ziemskimi właścicielami w Rożynie byli Czeliszewowie, ale w 1856 roku ich ziemie odkupił Złotnicki, który w 1860 roku wzniosł pałac stylizowany na włoską willę i założył park. W latach 20. XX wieku w pałacu zamieszkali komuniści z Kanady, a liczne przebudowy niemal całkowicie zniszczyły jego pierwotny wygląd.
Główną ozdobą architektoniczną Rożyna pozostaje rzymskokatolicki kościół Bożego Ciała, wzniesiony w 1817 roku ze środków Emilii Kalinowskiej, późniejszej żony hrabiego Czeliszewa. W okresie radzieckim świątynia była wykorzystywana jako warsztat samochodowy; na początku lat 2000. została odnowiona kosztem społeczności oraz mecenasów i dzisiaj ponownie funkcjonuje.
Według spisu powszechnego z 2001 roku w Rożynie mieszkało 5067 osób. Społeczność żydowska praktycznie nie pozostała, ale jej ślad w historii miasta jest wyczuwalny także dziś. Rożyn to przykład ukraińskiego miasteczka o wielowarstwowej historii, w której splatają się czasy książęce, polska szlachta, mistyka chasydzka i dziedzictwo radzieckie.
Zdjęcia: Roman Malenkow, Serhij Szczerbij.
Jak dojechać
Rużyn jest położony około 111 km od Żytomierza drogą samochodową, dlatego dogodnie jest go odwiedzić podczas jednodniowej wycieczki z Żytomierza lub Kijowa. Najbliższa stacja kolejowa to Zarudynci, oddalona o 10 km. Najlepszy czas na wizytę to wiosna, lato lub jesień, kiedy można nie tylko oglądać zabytki, ale także przespacerować się brzegami Rostawicy.
Co w pobliżu
Tuż za rzeką znajduje się wieś Zariczczya z cerkwią świętej Paraskewy Piątnicy, niedaleko zaś — mlyn wodny i cerkiew Jana Teologa w Karabczyjowie oraz inne młyny wodne Rostawicy.
