Kodnia to wieś oddalona o 25 km od Żytomierza, w hromadzie Staniszówka, nad rzeką Kodynką, dopływem Gujwy. Kiedyś było to miasteczko na szlaku handlowym z Kijowa na Podole, a do historii Ukrainy przeszło jako miejsce, w którym w 1768 roku stracono tysiące uczestników koliszczyzny. Przylgnęła do niej nazwa „święta Kodnia”.
Kodengrad w drodze do morza
Obok wsi archeolodzy znaleźli osady z I tysiąclecia p.n.e., III–V i XII–XIII stulecia. Miasteczko Kodengrad zostało po raz pierwszy wzmiankowane w źródłach z 1301 roku jako miasto zniszczone przez Mongołów. Szybko się odrodziło, ponieważ szedł przez nie szlak handlowy z Kijowa na Podole i do Morza Czarnego. W XVI wieku Kodnia należała do Tyszkiewiczów i Sapiechów, a w 1587 roku oddział chłopów i kozaków pod dowództwem L. Czernińskiego zniszczył tutejszy majątek ziemski.
Koliszczyzna i egzekucja w Kodni
W 1768 roku w Hołodnym Jaru wybuchło powstanie hajdamaków pod dowództwem Maksyma Żeleźniaka i Iwana Gonty — koliszczyzna. Powstańcy zdobyli Humań i inne miasta, a Rzeczpospolita poprosiła o pomoc Katarzynę II. Wojska rosyjskie i polskie rozbiły oddziały, a jeńców okrutnie ukarano.
Najstraszniejsze rzeczy działy się w Kodni. Pod dowództwem dowódcy koronnego Józefa Gabryela Stempkowskiego rąbano tu głowy, wbijano na pal i ćwiartowano — łącznie stracono około trzech tysięcy uczestników powstania. Jeszcze w 1887 roku w miasteczku częściowo zachowały się piwnice forteczne, w których torturowano hajdamaków. Kodnia stała się symbolem żałoby i pamięci.
Pałac Korzeniowskich i Szewczenko
Pod koniec XVIII wieku Kodnia należała do Michała Głębockiego, a potem jako posag przeszła w ręce generała Michała Korzeniowskiego. Na początku XIX wieku w miejscu starego pałacu wzniesie on nowy, w stylu ampirowym. Zгідно ze wspomnieniami pisarza Michała Czajkowskiego, w pałacu zatrzymywał się cesarz Mikołaj I ze switą, a bale następowały tu jeden po drugim. Pałac stał do lat 30. XX wieku, kiedy go rozebrano; na terenie majątku w 1967 roku wybudowano dom kultury z muzeum krajoznawczym.
Jesienią 1846 roku, w drodze z Kamieńca Podolskiego do Żytomierza, Kodnię odwiedził Taras Szewczenko. Dziś w centrum wsi stoi pomnik poety — w miejscu, gdzie kiedyś znajdował się murowany kościół Matki Boskiej Pocieszycielki z klasztorem augustianów, wzniesiony około 1828 roku i zniszczony przez pożar w 1943 roku.
Co zobaczyć
Głównym zabytkiem architektury Kodni jest cerkiew Narodzenia Matki Bożej w stylu klasycystycznym. Została ufundowana w 1835 roku i ukończona w 1841 roku kosztem Michała Korzeniowskiego, a dzwonnię dobudowano w 1863 roku. Warto zajrzeć także do muzeum krajoznawczego przy domu kultury oraz przejść się po wsi, która leży na dwóch szerokich wzgórzach.
Podczas II wojny światowej, w sierpniu 1941 roku, naziści rozstrzelali w Kodni 185 Żydów, a w czasie okupacji łącznie zgładzili 644 żydowskich mieszkańców.
Jak dojechać
Od Żytomierza do Kudni jest około 25 km na południe, stacja kolejowa Kudnia znajduje się 3 km od wsi. Wycieczkę można połączyć z rejonem berdyczowskim i samym Berdyczowem. Więcej o okolicach Żytomierza — w artykule o rejonie żytomierskim.
