Torczyn to osiedle nad rzeką Serną na południu Wołynia, siedziba hromady torczyńskiej w rejonie łuckim. Mieszka tu około 4,5 tysiąca ludzi. Dziś nazwa kojarzy się ze znaną marką handlową, ale samo miasteczko ma tysiącletnią historię: prawo magdeburskie, zamek biskupów, kozaków Nalewajki i dokument, który stał się zwiastunem Kolińszczyzny.
Legenda o Janie Torczynie
Według dawnego podania cerkiewnego nazwa pochodzi od imienia Jana z plemienia Torków – koniuszego księcia łuckiego Dawida, którego drużynniki przezywali Torczynem. Na starość osiedlił się z dwoma synami na wyspie Zastrzeże i zbudował pierwszą drewnianą cerkiew świętego Jana. Jego ród władał Torczynem aż do 1480 roku.
Archeolodgi znaleźli w Torczynie i jego okolicy dziesiątki osad – od epoki kamienia po czasy książęce. W centrum, koło cerkwi, znajdowało się staroruskie grodzisko, a nad brzegiem Serny w 1966 roku odkryto skarb składający się z 915 monet litewskich z XV–XVI wieku. Pierwszą wzmiankę o Torczynie jako ufortyfikowanym miasteczku na wyspie Zastrzeże odnotowuje się w 1093 roku, a w 1230 roku latopis ipatijewski nazywa go twierdzą Księstwa Halicko-Wołyńskiego.
Miasto biskupów łuckich
W 1480 roku Torczyn przeszedł w ręce biskupów katolickich w Łucku. W latach 1538–1540 biskupi Jerzy Falczewski zbudował tu umocnienia zamkowe, a 10 lipca 1540 roku król Zygmunt I nadał Torczynowi prawo magdeburskie, zezwolił na targi tygodniowe i trzy jarmarki rocznie. W XVI wieku działało tu 16 cechów rzemieślniczych, na jarmarkach występowali skomorochy i pokazywano szopkę. Chleb z dóbr torczyńskich biskupi wywozili przez Gdańsk do Europy Zachodniej, a „miara torczyńska” była znana w całej okolicy.
Miasteczko niejednokrotnie wytrzymywało oblężenia: w 1601 roku – trzytygodniowy szturm Tatarów, w 1687 roku – dwudziestodniowe oblężenie ordy, w 1708 roku – dwutygodniowy szturm oddziału szwedzkiego. Mieszkańcy Torczyna walczyli również w oddziałach Seweryna Nalewajki w latach 1595–1596. Stan na 1703 rok wykazywał istnienie siedmiu cerkwi prawosławnych.
Manifest torczyński
14 czerwca 1767 roku, podczas jarmarku trójcowego, w Torczynie znaleziono unikalny dokument powstańczy – „Manifest torczyński”. Uważa się go za zwiastun Kolińszczyzny, wielkiego powstania hajdamackiego w następnym roku. Z kolei pod koniec XVIII wieku wójt Onufry Horoszko obronił w Senacie w Petersburgu status magdeburski Torczyna i uratował mieszczan przed poddaniem w niewolę.
Świątynie
Kościół Trójcy Przenajświętszej i świętego Jana Chrzciciela to najbardziej widoczna budowla w centrum, którą widać już z trasy. Cerkiew świętego Stefana z 1850 roku została zbudowana przez księdza Stefana Tymińskiego, który założył przy parafii bibliotekę. Rodzina Tymińskich posługiwała tu przez trzy pokolenia – aż do 1916 roku.
Łesia Ukrainka i Lipińscy
W latach 1904–1907 Łesia Ukrainka miała w Torczynie działkę ziemi — ponad 72 dziesięciny. Ziemią posiadała tu także rodzina Kazimierza Lipińskiego, ojca historyka i polityka Wacława Lipińskiego, a jego siostra Wanda mieszkała w Torczynie do 1939 roku. W 1916 roku w miasteczku otwarto szkołę Ukraińskich Strzelców Siczowych, gdzie po raz pierwszy ucozno w języku ukraińskim.
W latach 1918–1919 w Torczynie stał sztab bazy oporowej URL pułkownika Hnata Porochiwskiego, a wiosną 1919 roku, według wspomnień najstarszych mieszkańców, na wiecu przemawiał tu Symon Petlura. W marcu 1919 roku, podczas polskiej ofensywy, koło Torczyna zginął polski dowódca Leopold Lis-Kula.
Muzeum
W Torczynie działa muzeum historyczno-krajoznawcze. Opowiada się tu o dawnym grodzisku, rzemiosłach, jarmarkach i ludziach miasteczka — od Iohanna Torczyna po XX wiek.
Druga wojna światowa
Podczas okupacji naziści utworzili w Torczynie getto, dokąd spędzili około 1500 miejscowych Żydów i więźniów z okolicznych wsi. W sierpniu 1942 roku getto zlikwidowano, rozstrzeliwując około dwóch tysięcy ludzi. Miejscowy mieszkaniec Ołeksandr Krut, ryzykując życiem swojej rodziny, uratował przed rozstrzelaniem dwunastu Żydów.
Przyroda
Serna płynie przez Torczyn szeroką doliną z łąkami i wierzbami. Na południe od osady zaczyna się Wyżyna Wołyńska z polami i niewielkimi zagajnikami — miło tu spacerować i jeździć na rowerze.
Torczyn na wideo
Kiedy jechać
Torczyn jest piękny od wiosny do jesieni. Warto go odwiedzić w drodze z Łucka do Włodzimierza: na obejrzenie centrum, świątyń i muzeum wystarczą dwie-trzy godziny.
W pobliżu
Łuck — pół godziny na wschód. Więcej o okolicach — w artykule Powiat łucki.
Jak dojechać
Torczyn leży przy trasie Łuck — Włodzimierz. Z Łucka często jeżdżą autobusy i marszrutki, samochodem — około 30 minut.
