Na Żytomierszczyźnie święte źródła найczęściej spotyka się na północy, na Kriażu Owruckim i w lasach Korosteńszczyzny: tutaj spod kwarcytów i piasków wypływa zimna, czysta woda, a do kilku źródeł co roku przybywają tysiące pielgrzymów. Prawie każde ma swoją legendę — o ikonie, która pojawiła się w wodzie, o śladzie Matki Bożej na kamieniu czy o uzdrowionej niewidomej dziewczynie. W latach 30. i 70. XX wieku wiele kaplic zburzono, a studnie zasypano kamieniami, i odbudowywali je już sami mieszkańcy wsi.
Kypiacze koło Czopowicz
Najsłynniejsze święte źródło obwodu to Kypiacze w lesie na prawym brzegu Irszy, 4–5 km od Czopowicz w rejonie korosteńskim. Według podania w 1911 roku woda w źródle nagle „zagotowała się”, a w nim pojawiła się Kazańska Ikona Matki Bożej. Mieszkańcy Czopowicz wznieśli nad źródłem kapliczkę, a w 1917 roku założono tu monaster męski. Istniał on niedługo: w 1934 roku mnichów rozpędzono, cerkiew zburzono, a źródło zasypano kamieniami, ale woda przebiła się znowu. Temperatura wody wynosi około 4 °C i zamarza ona tylko przy mrozach przekraczających 30 stopni.
Monaster męski Kazańskiej Ikony Matki Bożej odrodzono w 2002 roku: woda płynie tu ze ściany pod ikoną, a kąpielisko jest otwarte przez cały rok. Dwa kilometry dalej znajduje się monaster żeński Atoskiej Ikony Matki Bożej, który wywodzi się z założonej w 2001 roku wspólnoty sióstr miłosierdzia i został wyświęcony w 2009 roku; według danych monasteru źródło bije tu spod ołtarza cerkwi św. Cypriana i Justyny, a obok znajdują się trzy kąpieliska. Oba monastery należą do UKP (PM). Najwięcej ludzi przybywa na Święto Jordanu, Trójcę Świętą i Kazańską Ikonę Matki Bożej.
Święta Studzienka w Wielkiej Fostni
Za Wielką Fostnią w hromadzie owruckiej, kilka kilometrów na południe od Owrucza, znajduje się Święta Studzienka. Legenda głosi, że chodziła obok niej Matka Boża i zostawiła ślad na kamieniu, a woda stała się uzdrawiająca; według podania leczyć oczy przyjeżdżał tu nawet car. Na początku XX wieku miejscowy gospodarz Kornij, którego córka została uzdrowiona tą wodą, odkopał źródło, obłożył je dębowymi cembrowinami i zaczął budować cerkiewkę. Nowa władza zburzyła kapliczkę, a w latach 70. krzyż obok „kamieni ze śladami Matki Bożej” nocą ścinano pięć razy — i za każdym razem ludzie stawiali nowy.
Teraz nad studzienką stoi zrębowa altana z drewnianą pokrywą, a obok biała drewniana kaplica, do której przeniesiono kamień ze „śladem”. W Święto Jordanu odprawia się tu nabożeństwo, a pielgrzymi przybywają nawet z Białorusi. Encyklopedia Współczesnej Ukrainy wymienia Wielką Fostnię i Sorokopeń jako dwa miejsca na ziemi owruckiej, do których co roku pielgrzymują prawosławni. W pobliżu znajduje się monaster św. Bazylego w Owruczu.
Święta Studnia koło Sorokopenia
Uroczysko „Święta Studnia” leży w lesie koło Sorokopenia w hromadzie Słoweczna, około 22 km na zachód od Owrucza, na Grzędzie Słoweczansko-Owruckiej. Nad źródłem stoi drewniana kaplica, od niej do wody prowadzą drewniane schody i pomost. Woda, według podań ludowych, ma właściwości lecznicze. Uroczysko wchodzi w skład szlaku turystycznego hromady Słoweczna, a niedaleko, koło Horodca, mieszkańcy pokazują także studnię Olgi: według legendy jej woda pomogła odzyskać wzrok księżnej Oldze. O samym regionie przeczytasz w artykule o rzece Słowecznej.
Życiodajne źródło Matki Bożej koło Czerniachowa
3 km od Czerniachowa, 400 m od drogi do Pulin, na ziemiach gospodarstwa szkolnego „Ukraina” bije źródło poświęcone Matce Bożej. Od 2000 roku posiada ono status hydrologicznego pomnika przyrody o znaczeniu lokalnym o powierzchni 0,1 ha.
Trzygory
Ze źródłem związana jest także ikona Trzygorskiej Matki Bożej — główne sanktuarium Trzygorskiego Monasteru na skałach nad Teterewem, założonego w 1583 roku. Według miejscowego podania ikona z XVIII wieku objawiła się „w kamieniu koło źródła niedaleko monasteru”. W latach 30. XX wieku monaster zamknięto, cerkiew zamieniono na magazyn, a budynek mieszkalny braci na szkołę; budynek zwrócono w 1990 roku, a monaster ponownie działa od 1993 roku.
Kotiwka: wizerunek w studni
Koło Kotówki w hromadzie Czerwone w rejonie berdychowskim bije źródło, poświęcone ku czci Poczajowskiej Ikony Matki Bożej. Według podania cerkiewnego, pod koniec lata 1887 roku dziesięcioletni chłopiec, poszedłszy po wodę, ujrzał w studni odbicie ikony Bogurodzicy; z czasem ludzie niejednokrotnie widzieli w wodzie obraz i opowiadali o uzdrowieniach, zwłaszcza oczu. W maju 1889 roku sprawdzała to komisja śledcza złożona z dwóch księży i pristawa: samego obrazu nie zobaczyła, ale poświadczyła uzdrowienie miejscowego mieszkańca, który złożył ślub urządzenia źródła i postawienia krzyża oraz spełnił go. Odtąd w dziesiąty piątek po Paschy szła tutaj procesja z sąsiedniej Kryliwki. Z czasem źródło zamuliło się, a w 2012 roku mieszkańcy je oczyszczili, postawili nad nim drewniane cembrowiny pod dachem i krzyż, a 22 czerwca, w dziesiąty piątek, procesje z Kryliwki i Czerwonego przyszły tu poświęcić wodę. Mistrzowie, którzy czyścili studnię, opowiadali, że krzyżowo przecinają się w niej dwa źródła.
Połowieckie: studnia pana, który ociemniał
W lesie koło Połowieckiego w hromadzie Hryшкоwce w rejonie berdychowskim znajduje się studnia, znana na całą the Berdychowszczyznę. Starsi mieszkańcy opowiadają, że miejscowy pan, niezadowolony z tego, że do studni chodzą ludzie, kazał ją zasypać — i wkrótce ociemniała jego córka. We śnie panu kazano oczyścić studnię i postawić obok niej kapliczkę; uczynił tak, córka obmyła się wodą i odzyskała wzrok — według podania, właśnie w dziesiąty piątek po Wielkanocy. Z czasem studnia zrównała się z ziemią, ale źródło biło na nowo i ludzie urządzili je od nowa. Co roku w dziesiąty piątek po liturgii z cerkwi Przemienienia Pańskiego do studni idzie procesja.
Studnia św. Jana Teologa koło Usolusów
Przy trasie koło Usolusów w hromadzie Barasze w rejonie zwiahelskim stoi kapliczka, wewnątrz której znajduje się studnia z drewnianym zrębem, ikonami i ręcznikami. Nazwano ją ku czci cerkwi wiejskiej św. Jana Teologa; urządzać źródło zaczęli w 1986 roku, o czym przypomina kamienna stela. Już podczas wielkiej wojny hromada ze składek odesatkowała kapliczkę, postawiła ogrodzenie, krzyż-ukrzyżowanie i ławki, a obok wykopała niewielkie jeziorko.
Leśna kapliczka koło Krymka
W leśnym uroczysku na obrzeżach Krymka w hromadzie Radomyśl, 13 km na północny wschód od Radomyśla, obok uporządkowanego przez hromadę źródła stoi kapliczka. Wodę z tego źródła miejscowi uważają za cudowną; nad nim znajduje się drewniana studzienka z krzyżem.
Jeszcze kilka świętych studni
Mykolynce koło Nowosiółki hromady Barasze: kolonie Tumar, Braczki i Mykolynce w drugiej połowie XIX wieku powstały koło „błogosławionego źródła”, które nazywano studzienką Mikołaja. Za zgodą Synodu wzniesiono nad nim drewnianą kaplicę, gdzie na Wniebowstąpienie odprawiano nabożeństwo, i zjeżdżali się do niej chłopi z okolicznych wsi; pisał o tym historyk eparchii wołyńskiej Mykoła Teodorowycz w 1888 roku. Teraz w tym miejscu, gdzie kiedyś stała cerkwa, urządzono źródło z kupielą.
Stupyszcza w rejonie narodyckim (obecnie w granicach Motyjok): według podania mnisi dziesięcinnej cerkwie w Kijowie, uciekając przed Połowcami, przynieśli tu ikonę Matki Bożej i ukryli ją w dziupli dębu; około 1650 roku wzniesiono nad nią kapliczkę. W 1884 roku przy drewnianej świątyni Zaśnięcia Matki Bożej, którą nazywano „cerkwią dziesięcinną”, zbudowano kaplicę nad cudownym źródłem, a na Zaśnięcie do Stupyszcz schodziły się tysiące pielgrzymów. Świątynia spłonęła podczas II wojny światowej, a wieś w 1965 roku wykreślono z ewidencji.
Wołosów hromady Andruszówka: według legendy ojcu dziewczyny, która straciła wzrok, we śnie nakazano wykopać studzienkę i postawić koło niej kapliczkę; dziewczyna obmyła się wodą i odzyskała wzrok. Teraz jest to betonowa studnia pod zielonym daszkiem i krzyż z haftowanymi ręcznikami, a część pielgrzymów dociera do niej łodziami przez rzekę.
Nekrasze hromady Oliwka: studzienkę urządzono pod koniec lat 80. XX wieku i na Półpięćdziesiątnicę przyniesiono do niej malowane ikony, a poświęcił ją ksiądz cerkwie Świętej Trójcy w Trokowiczach; odtąd wodę poświęcają co roku. Kiedyś na Wniebowstąpienie ludzie z okolicznych wsi wypełniali całą dolinę koło studni, a miejscowi i teraz nazywają studzienkę z ikonami i krzyżami „swoją cerkwią”.
Radomysl: źródło w uroczysku, które miejscowi nazywają „Kapliczką”, bije koło miejsca, gdzie stała cerkiew Świętej Trójcy — w XVIII wieku sobór unickich metropolitów. W 1927 roku cerkiew rozebrano na materiał budowlany, a cmentarz zrównano z ziemią. Kiedyś wodę z tego źródła wożono do apteki miejskiej. W mieście czci się także źródło w uroczysku „Rynwa”, które nigdy nie zamarza: mieszkańcy odrodzili zamulone miejsce, wyłożyli kamieniem dno trzech zbiorników wodnych i postawili kapliczkę oraz kupiel tam, gdzie według miejscowych opowieści dwieście lat temu stała cerkiew. W Lutówce hromady Radomysl źródło bije prosto wewnątrz kaplicy-dzwonnicy naprzeciwko wiejskiej świątyni.
Wszystkie znane źródła i studnie obwodu żytomierskiego, w tym Huducza i studnie Matwiejowe w rejonie owruckim, zaznaczono na mapie źródeł Polesia. Najbardziej znane święte źródła całego regionu — w artykule „Święte źródła Polesia”.
Święte źródła innych obwodów Polesia: Wołynia, ziemi rówieńskiej, ziemi kijowskiej, ziemi czernihowskiej, ziemi sumskiej.
