Radzyń Podlaski leży w północnej części województwa lubelskiego, na Nizinie Południowopodlaskiej, nad rzeką Białką, dopływem Tyśmienicy. To siedziba powiatu radzyńskiego, a najważniejszym zabytkiem jest rokokowy pałac Potockich, projektowany przez Jakuba Fontanę. W mieście mieszka około 14 tysięcy osób.

Województwolubelskie
Powiatradzyński (Radzyń Podlaski jest jego siedzibą)
Gminamiejska Radzyń Podlaski; gmina wiejska Radzyń Podlaski jest odrębną jednostką
Ludność13 839 (31 grudnia 2025, dane GUS)
Powierzchniaok. 19,3 km²
Wysokość140–160 m n.p.m.
Pierwsza parafia1456 rok
Prawa miejskieprzywilej lokacyjny na prawie magdeburskim z 1468 roku

Od Kozirynka do miasta Potockich

Miasto wyrosło z osady Kozirynek. W latach 20. XV wieku Władysław Jagiełło nadał ziemię nad Białką, a około połowy stulecia ród Cebulków ufundował drewniany kościół na Kozirynku Starym, o którym pisał Jan Długosz. 18 czerwca 1456 roku biskup krakowski Zbigniew Oleśnicki erygował pierwszą parafię radzyńską. Miasto zawiązał w 1465 roku podkomorzy lubelski Grot z Ostrowa, a przywilej lokacyjny na prawie magdeburskim wydał w 1468 roku Kazimierz Jagiellończyk. Lokowano je około kilometra na zachód od dawnego Kozirynka. Nazwa „oppidum Radzyń” pojawia się w źródłach w 1580 roku.

Od połowy XVI do połowy XVII wieku miasto dzierżawili Mniszchowie, którzy ufundowali kościół Świętej Trójcy. Jan III Sobieski przekazał Radzyń w wieczystą dzierżawę podkanclerzemu Stanisławowi Antoniemu Szczuce; jego przywilej z 1690 roku potwierdził dalszy rozwój miasta. W 1741 roku Radzyń przeszedł w ręce Potockich i do końca XVIII wieku był ich własnością. To generał Eustachy Potocki wzniósł tu pałac, który do dziś wyznacza charakter miasta.

W 1867 roku utworzono powiat radzyński w guberni siedleckiej. W 1875 roku władze carskie zamieniły unicką cerkiew na prawosławną, a w latach 1878–1882 zbudowano murowaną cerkiew w stylu neorosyjskim. Jesienią 1915 roku okupacyjne władze zezwoliły na otwarcie pierwszej polskiej szkoły. W sierpniu 1920 roku w pałacu kwaterował gen. Edward Rydz-Śmigły. W 1930 roku pożar strawił domy przy Rynku I, Rynku II i części ulicy Ostrowieckiej.

Pierwsza egzekucja w czasie okupacji niemieckiej odbyła się 5 lipca 1940 roku w lesie koło wsi Sitno. W maju 1942 roku w getcie przebywało 2071 osób; część wywieziono 1 października do obozu w Treblince, a getto zlikwidowano 22 października 1942 roku. Miasto zostało zajęte 23 lipca 1944 roku przez wojska 1 Frontu Białoruskiego. Według szacunków na terenie powiatu zginęło ponad 24 tysięcy mieszkańców, prawie wszyscy Żydzi. W latach 1975–1998 Radzyń należał do województwa bialskopodlaskiego.

Pałac Potockich

Pałac Potockich w Radzyniu Podlaskim
Pałac Potockich w Radzyniu Podlaskim. Fot.: Jacek Karczmarz, CC BY-SA 2.5

Decyzję o budowie pałacu podjęto w drugiej połowie lat 40. XVIII wieku, a gotowy był pod koniec lat 50. Projekt przypisuje się Jakubowi Fontanie. Wcześniej, w latach 1685–1709, Augustyn Locci wzniósł w miejscu XV-wiecznego zamku Kaznowskich barokową rezydencję. Rokokowy zespół ma kształt podkowy; na kartuszach widnieją inicjały MK i EP, czyli Marii Kątskiej i Eustachego Potockiego, a na wieżach herby Brochwicz i Pilawa. Wnętrza malował Jan Bogumił Plersch, rzeźby wykonał Jan Chryzostom Redler, stiuki Józef Lapen, a balustrady i schody Michał Dollinger.

W pałacu przygotowywano część projektu Konstytucji 3 Maja z 1791 roku; zatrzymywał się tu też car Aleksander I. W 1824 roku majątek trafił do Czartoryskich, od 1834 roku należał do Korwin-Szlubowskich. Pałac podpalono w 1915 roku (wojska rosyjskie) i w 1944 roku (wojska niemieckie). W 1920 roku Stanisław Korwin-Szlubowski przekazał go państwu polskiemu. Odbudowę prowadzono w latach 60., a remont trwa od 1980 roku. Z zespołu zachowały się też oranżeria Fontany z jońskimi kolumnami i rzeźbą rydwanu Apolla oraz park pałacowy.

Kościoły i cmentarze

Kościół Świętej Trójcy w Radzyniu Podlaskim
Kościół Świętej Trójcy w Radzyniu Podlaskim. Fot.: Jolanta Dyr, CC BY-SA 3.0

Kościół Świętej Trójcy to późnorenesansowa świątynia związana z renesansem lubelskim. Budowę zakończono w 1641 roku, konsekrację przeprowadzono w 1644 roku. W środku są obrazy Józefa Ruchbindera i grobowiec Mniszchów, a dzwonnicę w drugiej połowie XVIII wieku zaprojektował Fontana. Z zabytków sakralnych zachowała się też cerkiew św. Jerzego (wzmianki z 1458 i 1531 roku; w 1703 roku powstała tu parafia unicka). Nieopodal stoją pałac Szlubowskich zwany „Gubernią” i kaplica grobowa Korwin-Szlubowskich, a w mieście są dwa cmentarze żydowskie — stary i nowy. Miasto leży na Szlaku Renesansu Lubelskiego.

Herb

Herb Radzynia Podlaskiego
Herb Radzynia Podlaskiego

Herbem miasta jest biały niedźwiedź kroczący w lewo na czerwonym polu. Niedźwiedź pochodzi z herbu Rawicz, którym pieczętował się założyciel miasta Grot z Ostrowa. Obecny wzór przyjęła uchwałą miejska rada narodowa.

Przyroda w okolicy

Radzyń leży na skraju Równiny Łukowskiej, blisko Pradoliny Wieprza. Teren jest podmokły i zatorfiony, a pagórkowate pola morenowe leżą nieco wyżej; użytki rolne zajmują 57 procent powierzchni miasta, a lasy 5 procent. W gminie wiejskiej Radzyń Podlaski, w uroczysku Feliksówka, leży rezerwat Czapliniec, w którym gniazdują czaple siwe.

Jak dojechać

Radzyń omija droga krajowa nr 19 (Międzyrzec Podlaski — Radzyń Podlaski — Kock — Lubartów — Lublin), prowadząca obwodnicą. Stacja kolejowa Radzyń Podlaski leży w Bedlnie Radzyńskim na linii nr 30 Łuków — Lublin; linia ożywiła miasto gospodarczo już w XIX wieku.

Miasta partnerskie

Radzyń Podlaski współpracuje z Nowym Tomyślem w Wielkopolsce i węgierską gminą Egyek.

Radzyń Podlaski: pogoda i co zobaczyć w okolicy