Wieś Biłhorodka w rejonie buczańskim, kilka kilometrów od zachodniej granicy Kijowa, leży na miejscu kronikarskiego Biłhorodu – jednego z najważniejszych miast Rusi Kijowskiej. Na wysokim prawym brzegu Irpienia do dziś widać wały dawnej twierdzy, fundamenty świątyni z XII wieku i studnię, z którą wiąże się znana z kroniki legenda o „biłhorodzkim kisielu”.
Twierdza księcia Włodzimierza
Według kroniki książę Włodzimierz Swiatosławicz „założył grrod Biłhorod” w 991 roku. Zresztą po raz pierwszy miasto wzmiankowano już w 980 roku: znajdowała się tu podmiejska rezydencja księcia jeszcze przed chrztem Rusi. Biłhorod, podobnie jak Wyszhorod, był przedmieściem-forpocztą stolicy i chronił Kijów od zachodu. Rzeka Irpień oddalona o 20 km od Kijowa służyła za naturalną granicę, a przez miasto szedł główny szlak z Kijowa na Wołyń, Podole i Halicz.
Miasto składało się z dziecińca i podgrodzia o łącznej powierzchni około 100 hektarów, otoczonych podwójnym wałem ziemnym, fosą i częstokołem. Siedzieli tu najbliżsi sojusznicy książąt kijowskich, najczęściej ich synowie: w 1117 roku Włodzimierz Monomach osadził w Biłhorodzie syna Mścisława, w 1149 roku Jerzy Dołgoruki – syna Borysa. Utrata Biłhorodu oznaczała też utratę Kijowa: gdy Izasław Mścisławowicz zdobył Biłhorod, Jerzy Dołgoruki oddał Kijów bez walki. Według podania w Biłhorodzie uprawiano winorośl, a jeszcze w XV wieku podróżni chwalili tutejsze wino.
Legenda o biłhorodzkim kisielu
W 997 roku, gdy książę Włodzimierz poszedł na północ zbierać wojsko, Biłhorod oblężyli Pieczyngowie. W mieście zaczął się głód i na wiecu ludzie postanowili się poddać. Wtedy jeden starzec poradził poczekać trzy dni: zebrać po garści owsa, pszenicy lub otrębów, uwarzyć z nich kleik na kisiel i wlać do kadzi zakopanej w jednej studni, a do drugiej wstawić kadź z miodową sytością. Posłańców pieczyńskich przyprowadzono do studni, zaczerpnięto i uwarzono przed nimi kisiel, napojono sytością i powiedziano, że sama ziemia karmi miasto. Pieczyngowie uwierzyli, że oblężenie jest bezcelowe, i ustąpili.
Teraz w Biłhorodce stoi „kronikarska studnia” – znak pamięci ku czci tej historii. Z motywów podania Ołeksandr Ołes napisał wiersz.
Świątynia Apostołów i katedra biskupia
Po chrzcie Biłhorod stał się ośrodkiem kościelnym: już w 992 roku siedział tu biskup. Archeolodzi znaleźli resztki ceglanych budynków z czasów książęcych, ozdobionych wielobarwną majoliką lokalnej produkcji, oraz dwie świątynie. Większa – trzynawowa cerkiew świętych Apostołów z trzema apsydami, którą wiąże się z księciem Rurykiem Rościsławiczem i datuje na 1197 rok. Jej ściany były ozdobione freskami i złotem na tynku, a podłoga wyłożona wielobarwnymi płytkami polewanymi. Obok mniejszej, jednoapsydowej świątyni znaleziono białowapienny sarkofag. Fundamenty świątyni Apostołów są udostępnione do zwiedzania.
W 1240 roku Biłhorod zniszczyli Mongołowie. Miasto stopniowo odrodziło się za Wielkiego Księstwa Litewskiego jako zachodni forpoczt Kijowa. W 1474 roku przejeżdżał tędy wenecki poseł Ambrogio Contarini, a za czasów Bohdana Chmielnickiego dobra biłhorodzkie należały do monasteru Sofijskiego.
Schrony bojowe na wałach książęcych
W latach 30. XX wieku dawne wały ponownie stały się linią obrony: tędy przebiegała pierwsza linia Kijowskiego Rejonu Umocnionego. Schrony bojowe nr 382 i nr 385 stoją na wałach podgrodzia, nr 376 — na wale osady podmiejskiej, a cztery — nr 378, nr 379, nr 380 i nr 381 — na wałach detyncńca. Gniazda karabinów maszynowych nr 378, nr 380 i nr 381 mają status zabytków historii i techniki.
Jak dojechać
Biłhorodka znajduje się tuż za Kijowem, kilka kilometrów od Drogi Obwodowej w stronę Żytomierza, autobusy i marszrutki kursują z kijowskich stacji metra w zachodniej części miasta. Wały i fundamenty świątyni leżą w starej części wsi nad Irpieniem.
Wskazówka
Rzeźbę terenu twierdzy najlepiej widać wiosną lub późną jesienią, gdy trawa jest niska. Nie wchodźcie na ruiny schronów bojowych, a fundamenty świątyni oglądajcie ze ścieżek. Wycieczkę warto połączyć z innymi schronami bojowymi Kijowskiego Rejonu Umocnionego, w tym ze schronem bojowym nr 582 koło Lutega. Więcej o regionie — w artykule o Kijowskim Polesiu.
