Czerniachów to osiedle na Polesiu Żytomierskim, siedziba hromady czerniachowskiej w rejonie żytomierskim, na szlak z Żytomierza do Korostenia. Dzisiaj działają tu przedsiębiorstwa spożywcze, cegielnia i zakłady obróbki kamienia, a w XVI–XVII wieku Czerniachów był gniazdem rodu magnatów Niemiryczów, miał twierdzę i zamek, a nawet własną szkołę protestancką.
Warto nie mylić: archeologiczna kultura czerniachowska została nazwana na cześć innego Czerniachowa — wsi w obwodzie kijowskim, gdzie zbadano ją po raz pierwszy.
Skąd nazwa
Krajoznawca Wawrzyniec Pochielewicz tłumaczył nazwę tym, że w nieprzejściowych lasach i błotach ukrywała się przed Mongołami „czern” — zwykli ludzie. Według podań to właśnie gęste lasy i bagna czyniły to miejsce dobrą kryjówką. Pierwsza pewna wzmianka pochodzi z lustracji z 1545 roku: Czerniachów zapisano jako miasteczko szlachcica Niemirycza, w którym było 11 dymów.
Twierdza i zamek Niemiryczów
Niemiryczowie wnieśli w Czerniachowie drewnianą twierdzę zgodnie ze wszystkimi regułami ówczesnej fortyfikacji, wykorzystując dolinę rzeki Oczeretianki. Pozostałości centralnej fesy do dzisiaj dzielą osiedle na pół. Umocnienie było tak silne, że w 1584 roku książę Korecki, wojewoda wołyński, z tysięcznym oddziałem spalił młyn i zabrał bydło, ale twierdze zdobyć nie zdołał — mogła się w niej schronić cała ludność.
Oprócz twierdzy Niemiryczowie zbudowali zamek, z trzech stron otoczony wodą. Jego ruiny do dziś stoją na brzegu Oczeretianki. Drewniane ściany twierdzy się nie zachowały, ale podczas budowy domów w centrum natrafiano na fundamenty, a na starym cmentarzu żydowskim zachował się fundament wysokiej wieży.
Wiek XVI i XVII były dla Czerniachowa niespokojne: w 1586 roku miasteczko ograbiono przez księcia Ostrogskiego, w latach 1610–1611 przez oddziały szlachcica Paszkiewicza, którego mieszkańcy Czerniachowa ostatecznie zabili, a w 1618 roku przez Tatarów krymskich.
Arianie i żelazo z bagna
Niemiryczowie byli zwolennikami socynianizmu — racjonalistycznej nauki protestantycznej, która odrzucała dogmat Trójcy Świętej i opowiadała się za wolnością sumienia. W latach 1593–1612 w Czerniachowie przy wsparciu Stefana Niemirycza działała szkoła ariańska, otwarta dla wszystkich chętnych, a w latach 1620–1630 miasteczko stało się ośrodkiem szerzenia socynianizmu. O rodzinie Niemiryczów więcej opowiada nasz artykuł o Choroszowie, gdzie stała ich twierdza.
W XVI wieku w Czerniachowie wytapiano żelazo z rudy darniowej. Między Czerniachowem a wsią Styrty do dziś widać głębokie urwiska, które nazywają „Rudokopami” — tam kopano rudę.
Od miasteczka do osiedla
Podczas powstania Semena Palija w latach 1702–1704 mieszkańcy Czerniachowa gromili szlachtę razem z Kozakami. W 1801 roku kosztem parafian zbudowano cerkiew. W XIX wieku zaczęły działać fabryka sukna, gorzelnia, browar, garbarnia, a na Oczeretiance kręciły się trzy młyny. W 1910 roku w miasteczku żyło ponad 4,4 tysiąca ludzi.
W latach Hołodomoru w rejonie czerniachowskim zginęło co najmniej 3086 osób. 13 lipca 1941 roku miasteczko zostało okupowane przez wojska niemieckie; podczas wojny okupanci zabili setki mieszkańców. Przed wojną około piąta część ludności Czerniachowa to byli Żydzi.
Czerniachów to ojczyzna aktorki Antoniny Palamarczuk, literaturoznawcy Izaaka Nusinowa, żydowskiego dramaturga Mojżesza Gerszenzona oraz fotoartysty Denysa Krywego, który zginął na froncie w 2023 roku.
Herb i flaga
W herbie Czerniachowa w polu zielonym na krzyż leżą dwa srebrne kily między czterema złotymi szyszkami chmielu, a w złotej głowicy — trzy niebieskie kwiaty lnu. Kily przypominają o kamieniarstwie i wydobyciu kamienia, chmiel i len — o dawnych rzemiosłach kraju. Flaga powtarza te symbole na żółtym i zielonym pasie.
Jak dojechać
Czerniachów leży przy trasie Żytomierz — Korosteń, około 30 km na północ od Żytomierza; autobusy kursują tu często. Najbliższa stacja kolejowa to Horbasze. Inne miejsca w pobliżu — w artykule o rejonie żytomierskim.
