Wielka synagoga stoi w Łęcznej przy ulicy Bożniczej, obok najstarszego miejskiego rynku, pod wzgórzem z kościołem Marii Magdaleny. To jedna z najlepiej zachowanych synagog województwa lubelskiego, zbudowana w połowie XVII wieku. Wnętrze zachowało rzadką dla Polski renesansową bimę i aron ha-kodesz. Obecnie nie jest to muzeum: budynek jest zamknięty i przygotowywany do renowacji.
Gmina miasta targowego
Żydzi zaczęli osiedlać się w Łęcznej wkrótce po nadaniu praw miejskich, głównie na północ od rynku. Miasto słynęło z dużych targów, a gmina żydowska odgrywała w handlu znaczącą rolę. W 1648 roku gmina otrzymała pozwolenie na budowę murowanej synagogi od biskupa krakowskiego Piotra Gembickiego oraz właścicielki miasta Katarzyny z Firlejów Noskowskiej. Budynek ukończono około połowy lat 50. XVII wieku. Synagoga spłonęła w 1846 i 1881 roku, i za każdym razem była odbudowywana; po pierwszym pożarze prawdopodobnie dobudowano babiniec i sień.
Bima i aron ha-kodesz
Synagoga murowana z lokalnego wapienia i częściowo z cegły, na planie prostokąta o wymiarach 9,4 na 15,8 metra. Ściany o grubości do 2,4 metra podpierają przypory: budynek stoi na zboczu, a miękki wapień mógłby się osuwać. Dach czterospadowy, łamany, kryty gontem, odtworzono w latach 50. XX wieku według wzoru synagog z XVIII wieku.
Na środku głównej sali stoi dwukondygnacyjna bima o wymiarach 4 na 4 metry, bogato zdobiona późnorenesansowym stiukiem i polichromią. Cztery niskie kolumny toskańskiego typu na wysokich cokołach podtrzymują sufit, u góry połączone są łukami, a wewnątrz bimę wieńczy mała kopuła. Takiej bimy nie ma nigdzie indziej w Polsce. Na wschodniej ścianie, w głębokiej niszy, znajduje się dwukondygnacyjny aron ha-kodesz z dekoracją stiukową z połowy XVII wieku oraz napisem z Talmudu: „Wiedz, przed kim stoisz – przed Królem nad królami”. Na zachodniej ścianie jest sześć niewielkich okien, przez które kobiety z babińca obserwowały nabożeństwo.
Wojna i pamięć
7 stycznia 1940 roku Niemcy utworzyli w Łęcznej getto, w którym przebywało około trzech tysięcy Żydów. Synagogę splądrowano i przekształcono w magazyn. Na ścianie budynku wisi tablica z czarnego marmuru upamiętniająca 1046 Żydów zamordowanych przez nazistów w latach 1940–1942 na skarpie obok synagogi. Obok budynku znajduje się niewielki lapidarium z macewami z lokalnego cmentarza żydowskiego.
Od ruiny do muzeum — i znowu do remontu
Po wojnie opuszczona synagoga popadała w ruinę, a w 1952 roku władze miejskie nawet zdecydowały o jej rozbiórce. Z powodu braku środków zmieniono decyzję i w latach 1953–1964 budynek wyremontowano: drewniany sufit zastąpiono żelbetową kasetonową konstrukcją, odrestaurowano bimę i aron ha-kodesz, a zamiast zniszczonej dobudówki wzniesiono nową. W latach 1966–2014 działało tu muzeum regionalne – filia Muzeum Lubelskiego z bogatą kolekcją judaików. 30 kwietnia 2014 roku budynek zwrócono gminie żydowskiej i muzeum zamknięto.
Obecnie synagoga należy do Fundacji Ochrony Dziedzictwa Żydowskiego, która przekazała ją miastu w dzierżawę na 60 lat. W 2025 roku Łęczna otrzymała dofinansowanie na renowację obu synagog – Wielkiej i sąsiedniej Małej (w tej od lat 90. działa miejska biblioteka). Wielką synagogę planuje się przekształcić w centrum kultury i edukacji.
Jak dojechać
Łęczna — 25 km na północny wschód od Lublina, kursują tam liczne autobusy. Synagoga stoi w starym mieście, kilka minut pieszo od rynku. Dopóki trwa przygotowanie do remontu, budynek można oglądać tylko z zewnątrz. O innych żydowskich zabytkach Polesia czytaj w artykułach „Synagogi Włodawy” oraz „Muzeum i memoriał w Sobiborze”. Dla obywateli Ukrainy to Polska: potrzebny jest paszport zagraniczny.
