Pałac biskupów unickich (grekokatolickich) stoi na Katedralnej Górce w Chełmie, na południe od katedry Narodzenia Najświętszej Maryi Panny. Został wzniesiony w latach 1711–1730, gdy Chełm był siedzibą diecezji greckokatolickiej, i wraz z katedrą, dzwonnicą, bramą oraz dawnym klasztorem bazylianów tworzy jednolity zespół na wzgórzu. Stąd ręką sięgnąć do Wysokiej Górki, gdzie niegdyś stał zamek Daniela Halickiego.
Rezydencja chełmskich biskupów
Diecezja chełmska wywodzi się z czasów Daniela Romanowicza, który przeniósł do swojego nowego miasta biskupią katedrę. Po unii brzeskiej w 1596 roku stała się diecezją greckokatolicką i funkcjonowała jako taka do 1875 roku. Wśród jej biskupów byli Jakub Susza, który opisał historię cudownej ikony chełmskiej, a także Józef Lewicki, Filip Wołodkowicz i Maksymilian Ryłło, za których powstała obecna katedra. Pałac ufundował właśnie Józef Lewicki, który kierował diecezją w latach 1710–1730: wraz z remontem starej katedry zbudował dla biskupów nową murowaną rezydencję.
Przebudowy
Budynek jest dwukondygnacyjny, pod czterospadowym dachem. Po zniesieniu unii w 1875 roku cały kompleks na wzgórzu przeszedł na własność prawosławnych, a w latach 1876–1886 pałac przebudowano: dobudowano dwupiętrowe wschodnie skrzydło z dużą salą na drugim piętrze pod sztucznym lustrzanym sklepieniem, a od zachodu – przybudówkę. Budynek był ponownie przerabiany w 1920 roku. Z powodu tych zmian utracił cechy stylowe baroku, jednak wewnątrz zachowały się fragmenty stolarki z XVIII wieku, a część pomieszczeń na parterze ma sklepienia.
Co jest obok na wzgórzu
Pałac stoi nad wysokim zboczem, więc z podwórza widać południową część miasta. Od wschodu przylegają do niego budynki gospodarcze z XVII–XVIII wieku, które należały do bazylianów: jednokondygnacyjny korpus z arkadowymi galeriami był stajnią, a później domem katechetycznym. Niedaleko znajduje się korpus klasztoru bazylianów z lat 1640–1649, obecnie mieszkalny, oraz barokowa Brama Uściłuska z 1616 roku, przez którą wjeżdżano na wzgórze. Dziś w pałacu działa kancelaria parafii Narodzenia Najświętszej Maryi Panny, więc budynek zwiedza się głównie z zewnątrz.
Jak dojechać
Pałac jest częścią zespołu na Katedralnej Górce (ulica Lubelska 2) w centrum Chełma. Chełm leży przy trasie nr 12 Lublin – Dorohusk: od Lublina około 70 km, od przejścia granicznego Dorohusk – Jagodzin na granicy z Wołyniem około 25 km. Na wzgórzu warto zobaczyć katedrę Narodzenia Najświętszej Maryi Panny z kryptami i dzwonnicą oraz Wysoką Górkę; niżej, na ulicy Lubelskiej, – kościół Rozesłania Świętych Apostołów i dawną kolegiatę pijarów, gdzie obecnie mieści się Muzeum Ziemi Chełmskiej. Dla obywateli Ukrainy wymagany jest paszport zagraniczny.
