Wysoka Górka — sztuczne wzgórze na szczycie Zamkowej Góry w centrum Chełma, dawnego ruskiego Holma. W XIII wieku znajdowała się tu rezydencja księcia, a później króla Daniela Romanowicza (halickiego), gdy Chełm był stolicą państwa halicko-wołyńskiego. Po zamku na powierzchni pozostał nasyp, fosa i zakonserwowane fundamenty, za to ze szczytu widać całe miasto. Na sąsiednim wzniesieniu, Katedralnej Górce, stoi katedra Narodzenia Bogurodzicy. Chełm leży w zachodniej części Wołyńskiego Polesia, nieco ponad 20 km od granicy z Polską.
Stolica Daniela
Gród na górze istniał już w X wieku: archeolodzy znaleźli tu pozostałości drewniano-kamiennego wału i pięć rzędów palisady z dębowych bali. Pod koniec lat 30. XIII wieku – na początku lat 40. XIII wieku Daniel Romanowicz przeniósł tu swoją siedzibę, a Chełm stał się głównym miastem państwa. Według kroniki halicko-wołyńskiej książę zapraszał do nowego miasta rzemieślników i osadników, budował świątynie i fortyfikacje. Na Wysokiej Górce powstał kamienny pałac z miejscowego zielonego wapienia o długości 57 i szerokości 22,5 metra ze ścianami o grubości około dwóch metrów, a obok – cerkiew św. Jana Złotoustego. Kronikarz z zachwytem opisuje jej rzeźbione portale z białego halickiego i zielonego chełmskiego kamienia, dzieło mistrza Awdiego – jedno z pierwszych znanych imion rzeźbiarzy na ziemiach ukraińskich.
Pośrodku grodu wznosiła się wieża: dolna część z kamienia, górna z ciosanego drewna, wybielona tak, że, według kroniki, świeciła na wszystkie strony. Około 1256 roku miasto zniszczył pożar; jego blask, jak pisze kronikarz, widziano nawet ze Lwowa, i właśnie ten zapis uważa się za pierwszą wzmiankę o Lwowie. Daniel odbudował Chełm, a w 1264 roku został tu pochowany, w cerkwi Bogurodzicy. W XIV wieku wieżę na górze przebudowano, tradycyjnie nazywa się ją wieżą Kazimierza Wielkiego.
Co pozostało na górze
Według opisów, jeszcze pod koniec XVIII wieku stał tu przeważnie drewniany zamek, ale już w XIX wieku pozostały po nim tylko fundamenty. W 1876 roku władze rosyjskie częściowo wyrównały nasyp i urządziły od południa łagodne wejście, a później na szczycie zbudowano kaplicę świętych Cyryla i Metodego, rozebraną w 1921 roku. Na jej cokole w 1928 roku młodzież szkolna usypała niewielki Kurhan Niepodległości, gdzie w 1998 roku ustawiono Jubileuszowy krzyż.
Pierwsze wykopaliska przeprowadzili rosyjscy badacze w latach 1910–1912, w latach 60. XX wieku kontynuowali je polscy archeolodzy, a od 2010 roku na górze pracują ekspedycje pod kierownictwem profesora Andrzeja Buko. Odkryto fundamenty budynków pałacowych, cerkwi i wieży; górną część fundamentu wieży zakonserwowano i pokazano zwiedzającym. Sam pagórek od 1983 roku jest pomnikiem przyrody, a u jego podnóża rośnie stary jesion, również pod ochroną.
Jak dojechać
Chełm leży przy trasie nr 12 Lublin — Dorohusk: od Lublina około 70 km, od przejścia granicznego Dorohusk — Jagodzin na granicy z Wołyniem około 25 km. Z Ukrainy do Chełma kursują także pociągi. Wysoka Górka — w samym centrum miasta, nad ulicą Lubelską; na górę prowadzą ścieżki od katedry na Katedralnej Górce. Wstęp wolny. Obok — katedra Narodzenia Najświętszej Maryi Panny z dzwonnicą, pałac biskupów unickich, a niżej, przy Lubelskiej, — kościół Rozesłania Świętych Apostołów oraz wejście do chełmskich kredowych podziemi. Około 3 km na północ — ruiny wieży w Belawinie, a kilka kilometrów na południowy zachód od miasta — wieża w Stolpiu. Przegląd regionu — w artykule „Polskie Polesie”. Dla obywateli Ukrainy wymagany jest paszport zagraniczny.
