We wsi Rajgródek w rejonie berdyczowskim na Żytomierszczyźnie, pośród starego parku, stoi budynek, który wciąż trzyma się mimo dziesięcioleci popadania w ruinę — willa Mazaraki. To jeden z najbardziej znanych obiektów dziedzictwa architektonicznego ziemi berdyczowskiej, którego los w ostatnich latach budzi zarazem ciekawość i niepokój: dwór został sprzedany prywatnemu inwestorowi, jednak realnej odbudowy na razie nie widać.
Gdzie znajduje się dwór Mazaraki
Rezydencja położona jest we wsi Rajgródek na Wyżynie Naddnieprzańskiej, około 19 kilometrów na zachód od Berdyczowa, na trasie do Chmielnika. Willa stoi prawie w centrum wsi, na dawnym zamczysku, przy drodze prowadzącej do sąsiedniej Martynówki.
Historia: od dawnego zamczyska do toskańskiej willi
Historia Rajgródka jest znacznie dawniejsza niż sam dwór. Wymiary grodziska, na którym stoi willa, sięgają około 300 m z północy na południe i około 100 m z zachodu na wschód, a na jego terenie wciąż odnajduje się ceramikę garncarską oraz kafle z XVI–XVII wieku. Według podań nazwa wsi pochodzi od malowniczej okolicy — swoistego „rajskiego zakątka”.
Zgodnie z legendami stał tu niegdyś zamek należący do hrabiego Tyszkiewicza — rzekomo nie oddał on długu i miasteczko przeszło w ręce innych właścicieli. Przed rewolucją we wsi można było jeszcze zobaczyć ruiny tak zwanego „zamku zbójnickiego”, gdzie polski szlachcic Zachariasz Jaroszyński poślubił Mariannę Szeniowską. W połowie XVIII wieku Rajgródek należał do księżnej Barbary Radziwiłł, a w XIX wieku stał się tętniącym życiem miasteczkiem z jarmarkami, synagogą, kościołem i cerkwią.
Pod конец XVIII wieku w Rajgródku wzniesiono nową rezydencję należącą do Sarneckich lub Meleniewskich — do naszych czasów przetrwała z niej jedynie parterowa oficyna w stylu klasycystycznym z niewielkim portykiem.
Prawdziwy rozkwit nastąpił w drugiej połowie XIX wieku. Poprzez małżeństwo Rajgródek wszedł w posiadanie Mieczysława Ludwika Mazaraki (1837–1894) — szlachcica herbu Newlin, przedstawiciela kijowskiej gałęzi dawnego rodu Mazarakich greckiego pochodzenia. Główny budynek pałacu wzniósł on w 1887 roku według projektu polskiego architekta Stanisława Boreckiego.
Architektura i wnętrza
Willa została wzniesiona w stylu toskańskim: asymetryczna kompozycja z wieloboczną wieżą, ryzalitami, loggiami, balkonami i tarasami nadaje elewacji wyjątkowo wyrazisty charakter. Wewnątrz dom słynął z luksusowego wykończenia — dębowych boazerii, parkietów, malowideł ściennych autorstwa warszawskich mistrzów, rzadkich mebli w stylu gdańskim oraz kolekcji obrazów. Przy wejściu stały niegdyś dekoracyjne marmurowe rzeźby, po których dziś nie ma już śladu.
Ogród, który zachwycał gości: palmy i pomarańcze
Najbardziej poruszającym detalem w historii dworu był tutejszy ogród botaniczny. Pod czujnym okiem Oktawii Mazaraki rosły tu palmy, ananasy, drzewka pomarańczowe i cytrynowe, rozmaite rośliny subtropikalne oraz róże. Wyobrazić sobie podobną oranżerię na Żytomierszczyźnie nawet dziś nie jest łatwo — było to prawdziwe dzieło sztuki ogrodniczej, ukazujące status i ambicje rodziny, a park uważano za jeden z najlepszych w okolicy.
Fot. Roman Malenkow
Ostatni właściciele i losy kolekcji
Mieczysław Mazaraki nie miał męskich potomków, więc ostatnią właścicielką pałacu została jedna z jego czterech córek — Ewelina Maria Mazaraki (1880–1966). W 1917 roku, gdy nastroje rewolucyjne ogarnęły ziemię berdyczowską, najcenniejsze przedmioty z dworu pilnie przewieziono do podziemi klasztoru Bosych Karmelitów w Berdyczowie.
Za władzy radzieckiej pałac znacjonalizowano: przez długi czas mieściło się tu biuro lokalnego chmielarskiego gospodarstwa państwowego „Rajgródek”, a później — księgowość jednego z miejscowych przedsiębiorstw.
Stan współczesny
Badacze projektu „Ukraińskie Zabytki Architektury. Dziedzictwo” wielokrotnie dokumentowali stan dworu. Podczas ekspedycji w 2018 roku okazało się, że zabytek sprzedano prywatnemu inwestorowi, który rzekomo planował jego odbudowę. Rzeczywistość okazała się inna: do budynku z dwóch stron tylnej elewacji dobudowano murowany płot, zza którego widać było nowo wybudowaną rezydencję i budynki gospodarcze. Sama willa nadal niszczała: elewacje i zdobienia są częściowo zniszczone, a park stopniowo zamienia się w las.
Teren wokół dworu jest bacznie strzeżony przez nowych właścicieli: gdy тільки badacze poderwali dron do filmowania, natychmiast z różnych stron podeszło do nich kilku ludzi i zespół musiał przerwać zdjęcia.
Co jeszcze znajduje się w pobliżu
W parku obok willi znajduje się mogiła nieznanego żołnierza, a naprzeciwko dworu — bratnia mogiła żołnierzy radzieckich, w której pochowano około 150 osób. Sam stary park, choć zaniedbany, zachowuje atmosferę dawnej rezydencji ziemiańskiej — i warty jest spaceru nawet bez dostępu do samego budynku.
Jak dotrzeć do dworu Mazaraki w Rajgródku
Z Berdyczowa należy jechać trasą w kierunku Chmielnika do wsi Rajgródek. Tam znajduje się drogowskaz w prawo na wieś Martynówka. Należy jechać drogą za tym drogowskazem i zaraz za stawem skręcić w prawo — doprowadzi to bezpośrednio do starego parku i willi. Z drogi budynku prawie nie widać, więc w razie potrzeby warto zapytać o drogę miejscowych mieszkańców.
Warto pamiętać: dwór znajduje się w rękach prywatnych, a teren wokół niego jest strzeżony, dlatego zwiedzanie najlepiej ograniczyć do podejścia od strony centralnej części wsi, bez prób wchodzenia na teren prywatny za nowym ogrodzeniem.
Dwór Mazaraki w Rajgródku to zabytek o podwójnej tragedii: najpierw utrata rodzinnej kolekcji podczas rewolucji, potem dziesięciolecia radzieckiego użytkowania niezgodnie z przeznaczeniem, a teraz — prywatyzacja bez widocznej odbudowy. To, co zaczynało się jako toskańska willa z palmami i drzewami pomarańczowymi, dziś czeka na człowieka lub społeczność gotową zainwestować w jej zachowanie, a nie tylko w ogrodzenie wokół niej.
Fot.: projekt „Ukraińskie Zabytki Architektury. Dziedzictwo”
