Klasztor Zaśnięcia Matki Bożej w Jelecu — jeden z najstarszych klasztorów Ukrainy i zabytek o znaczeniu narodowym w Żytomierzu. Znajduje się na podwyższonym prawym brzegu Desny, między dawnym grodem-Wałem a klasztorem Trójcy Świętej i św. Eliasza, tworząc wraz z nimi słynną panoramę miasta.

Ikona na jodle

Według podania klasztor założył w 1060 roku książę Światosław Jarosławicz, gdy w tym miejscu na jodle pojawiła się ikona Matki Bożej — stąd nazwa „Jelecki”. Mówi się, że w 1069 roku przez pewien czas mieszkał tu Antoni Pieczerski. W połowie XII wieku na miejscu objawienia ikony wzniesiono murowaną katedrę Zaśnięcia — trzynawową, z jedną masywną kopułą, o wysokości 25 metrów. Była widoczna z każdego zakątka miasta i zachowała się do dziś.

Od Mongołów do baroku

W 1239 roku Mongołowie spalili Żytomierz, a klasztor na długo popadł w zaniedbanie. Po 1623 roku został wyremontowany i przekazany unitom; wtedy kierował nim Cyryl Trankwilion-Stawrowiecki, który w 1646 roku wydał tu pierwszą w Żytomierzu drukowaną książkę „Perło mnogoćinne”. Po 1649 roku klasztor ponownie stał się prawosławny. Wśród jego przełożonych byli Łazarz Baranowicz, Jan Maksymowicz, założyciel Żytomierskiego kolegium, oraz Daniel Tuptalo.

Najwięcej dla klasztoru uczynił archimandryta Joanikij Gałatowski (1669–1688): przebudował katedrę Zaśnięcia w stylu ukraińskiego baroku, wzniósł murowane cele, refektarz, cerkiew św. Piotra i Pawła oraz założył bibliotekę. W 1786 roku na mocy dekretu Katarzyny II klasztor został pozbawiony ziem, w 1921 roku władze radzieckie go zamknęły, a w latach 1944–1964 działała tu filharmonia obwodowa. Życie zakonne wznowiono na początku lat 90. XX wieku.

Co zobaczyć

W skład zespołu wchodzą katedra Zaśnięcia z XII wieku; cerkiew grobowa pułkownika Jakuba Łyzohuba z 1689 roku; bramna dzwonnica z lat 1670–1675 o wysokości 36 metrów — najstarszy wysoki budynek Żytomierza; refektarz cerkwi św. Piotra i Pawła nad Jeleckimi pieczarami; cele z XVII wieku — najstarszy ceglany budynek mieszkalny Ukrainy lewobrzeżnej — oraz drewniany domek archimandryty Teodozjusza Uglickiego z 1688 roku, najstarszy drewniany budynek Lewobrzeża.

Pod klasztorem znajdują się wielopoziomowe podziemia oraz 70-metrowa galeria łącząca katedrę Zaśnięcia z cerkwią św. Piotra i Pawła. Na terenie pochowani są książę Wsiewołod Trubczewski, pułkownik Leoncjusz Połubotek, generał obozny Wasyl Dunin-Borkowski oraz pułkownik Jakub Łyzohub. Za ogrodzeniem na północy wznosi się kurhan Czarna mogiła z X wieku.

Porada

Klasztor czynny: ubierajcie się zgodnie z obyczajami kościelnymi. Od 1992 do 2024 roku klasztor wynajmowała wspólnota Patriarchatu Moskiewskiego; aktualny tryb zwiedzania sprawdzajcie w rezerwacie „Stary Żytomierz”.

Jak dojechać

Klasztor stoi w centrum Żytomierza, na Górze Jeleckiej, 10–15 minut pieszo od Wału. Warto go zwiedzić razem z Wałem, Czarną mogiłą i Górami Boldynymi — patrz szlak „Górami Boldynymi”.