Popielnia to osiedle w południowo-wschodniej części Żytomierszczyzny, centrum hromady Popielnia w rejonie żytomierskim. Według stanu na styczeń 2022 roku mieszkały tu 5323 osoby.
Kolej Fastów – Koziatyn przechodzi przez Popielnię i dzieli ją niemal na pół. Stacja znajduje się w centralnej części osiedla. Na północy skupione są główne instytucje, przebiega centralna ulica Bohdana Chmielnickiego, mieszczą się targowisko i dworzec autobusowy. Południowa część jest w większości zabudowana domami prywatnymi.
Stacja i potaż
Historia współczesnej Popielni wiąże się z koleją. W 1870 roku, około dwóch kilometrów od starej wsi Popielnia, otwarto stację kolejową na odcinku Fastów – Koziatyn magistrali Kijów – Odessa. Otrzymała ona nazwę od sąsiedniej wsi, a wokół stacji stopniowo ukształtowała się nowa osada.
Sama nazwa Popielnia jest wiązana z produkcją potażu. Wytwarzano go z popiołu spalonych drzew. Przy takich zakładach urządzano specjalne pomieszczenia – popielnie, gdzie przechowywano i przetwarzano popiół. Potaż wykorzystywano między innymi w produkcji szkła i mydła.
W 1910 roku poprowadzono linię kolejową z Popielni do Skwyry, wtedy też założono krochmalnię. W 1938 roku osada otrzymała status osiedla typu miejskiego, który posiadała do 2024 roku.
Na początku XX wieku stara wieś i osada przy stacji były osobnymi miejscowościami. W 1900 roku we wsi Popielnia liczono 281 zagród i 1616 mieszkańców, podczas gdy przy stacji было zaledwie 18 gospodarstw i 106 mieszkańców.
Wał Żmijowy
Na północno-zachodnich obrzeżach Popielni zachowały się pozostałości Wału Żmijowego z X–XI wieku. Jest to dawne umocnienie ziemne, należące do zabytków archeologii o znaczeniu lokalnym.
Wały Żmijowe to pozostałości drewniano-ziemnych budowli obronnych, które wznoszono pod koniec X i w pierwszej połowie XI wieku w celu ochrony Średniego Podnieprza i Kijowa przed Pieczyngami i Połowcami.
Nazwa wiąże się z ludową legendą o smoku, którego bohater zaprzągł do pługa i zmusił do orania ziemi. Tak, według podania, powstały długie nasypy ziemne.
Muzeum i zabytki osiedla
Historia Popielniańskiego Muzeum Historyczno-Krajoznawczego rozpoczęła się w 2011 roku. Wówczas z inicjatywy lokalnego związku weteranów wojny w Afganistanie utworzono muzeum pamięci afgańskiej. W 2018 roku na jego bazie powstało Popielniańskie Muzeum Historyczno-Krajoznawcze rady osiedlowej.
W kolekcji muzealnej zgromadzono wyroby garncarskie, haftowane ręczniki, dawne liczydła, fotografie, dokumenty i rzeczy osobiste mieszkańców. Znajdują się tam materiały o rodakach, którzy zginęli podczas wojny rosyjsko-ukraińskiej. Muzeum organizuje wystawy, wydarzenia krajoznawcze oraz bada historię ziemi popielniańskiej.
W 2018 roku do muzeum dołączono Kryweńskie i Sokolczańskie Ludowe Muzea Historyczne. A od 2021 roku sprawuje ono nadzór metodyczny nad Pawołockim Ludowym Muzeum Historyczno-Krajoznawczym.
Wśród zabytków architektury osiedla znajduje się cerkiew św. Mikołaja, wzniesiona w 1975 roku. W Popielni postawiono również popiersie Tarasa Szewczenki, pomniki żołnierzy poległych podczas II wojny światowej oraz wojny w Afganistanie, a także znaki pamięci Bohaterów Niebiańskiej Sotni i likwidatorów awarii w Czarnobylskiej Elektrowni Jądrowej.
W 2021 roku odsłonięto tu kompozycję rzeźbiarską „Strażnicy Ojczyzny”. Dedykowano ją pięciu rodakom – Romanowi Szczerbatiukowi, Iwanowi Jurczence, Ołeksandrowi Olijnykowi, Wołodymyrowi Szajdiukowi oraz Jurijowi Kowalczukowi, którzy zginęli w latach 2014–2015 podczas wojny rosyjsko-ukraińskiej.
Pamięć o Hołodomorze i II wojnie światowej
W Popielni ustanowiono znak pamięci ofiar Wielkiego Głodu (Hołodomoru) i represji politycznych. Znajduje się on na nasypie ziemnym, w którym złożono kapsuły z ziemią z 34 masowych pochówków ofiar Wielkiego Głodu z lat 1932–1933. Wokół nasypu ułożono granitowe bloki z nazwami wsi, w których ludzie zginęli z głodu.
Popielnia znajdowała się pod okupacją niemiecką od 14 lipca 1941 roku. Osadę wyzwalano dwukrotnie — 10 listopada oraz ostatecznie 26 grudnia 1943 roku. W walkach o jej wyzwolenie zginęło ponad 300 wojskowych.
Szczególne miejsce pamięci wiąże się z pogranicznikami 94. oddziału straży granicznej. W the braterskiej mogile na starym cmentarzu o tej samej nazwie we wsi Popielnia pochowanych jest 26 pograniczników, którzy zginęli 14 lipca 1941 roku podczas walk w pobliżu stacji kolejowej. Na tym samym cmentarzu znajduje się braterska mogiła żołnierzy, którzy polegli podczas wyzwalania ziemi popielniańskiej, oraz miejsce pochówku lokalnych członków ruchu oporu rozstrzelanych przez okupantów.
Co zobaczyć w hromadzie Popielnia
Wycieczkę do Popielni można połączyć z odwiedzeniem innych miejsc historycznych i kulturowych hromady.
W Romanówce znajduje się literacko-memorialne muzeum-dwór rodziny Maksyma Rylskiego. Tutaj minęły dzieciństwo i młodość przyszłego poety. Muzeum otwarto dla zwiedzających w 1990 roku.
W Krywem znajduje się ludowe muzeum historyczne. W Pawłoczy znajduje się dawny kurhan, a w Kotlarce — pomnik, które zaprezentowano w ramach obwodowego projektu „Spuścizna Niepodległości. Żytomierszczyzna 2025”. Miejsca te pozwalają lepiej poznać historię i dziedzictwo kulturowe ziemi popielniańskiej.
Na północ od osady, w pobliżu wsi Kwitnewe, znajduje się rezerwat przyrody o znaczeniu lokalnym „Las Popielniański” o powierzchni 5,8 ha. Przez Popielnię przepływa także niewielka rzeka Łozynka, która bierze tu początek i dalej wpada do Unawy.
Popielnia to osada kolejowa, której historia uformowała się wokół stacji, ale jej okolice zachowują znacznie starsze dziedzictwo. Można tu zobaczyć pozostałości dawnych umocnień, dowiedzieć się o rozwoju kolei i przemysłu, a w okolicznych wsiach — odwiedzić miejsca muzealne i historyczne.
Co zobaczyć
Dworzec — symbol osady, cerkiew świętego Mikołaja oraz główną ulicę Bohdana Chmielnickiego. Popielnia to dogodny przystanek na trasie z Żytomierza do Białej Cerkwi czy Koziatyna.
Popielnia na wideo
Wsie ziemi popielniańskiej
Wokół Popielni leżą wsie z ciekawą historią. Jedna z nich to Krywe na ziemi popielniańskiej: zapomniana historia, budowle z epoki secesji i lokalne zabytki, o których pisaliśmy osobno.
Obok
Kornyn z młynem wodnym oraz ziemia berdychowska z pałacami znajdują się niedaleko. Więcej — w artykule Rejon żytomierski.
Przeczytaj także
Jak dojechać
Popielnia to stacja na linii Fastów — Koziatyn, zatrzymują się tu pociągi podmiejskie i regionalne. Z Żytomierza jeżdżą autobusy.
