Wieś Sawerce leży w hromadzie Popelnia rejonu żytomierskiego (do 2020 roku rejon popelniański); według spisu z 2001 roku mieszkało tu 751 osób. To jedno z miejsc, gdzie historia rodziny Wekerów i ich majątku splata się z dziedzictwem architektonicznym międzywojennej Europy. Opowiadamy historię siedziby, rodu Wekerów, losy majątku po rewolucji oraz życie architekta Wacława Wekera, którego budynki do dziś stoją w Warszawie.
Sawerce: od 1585 roku do naszych dni
Wieś ma głębokie korzenie: po raz pierwszy odnotowano ją w dokumentach z 1585 roku. Przed rewolucją 1917 roku była znana także pod nazwą Sawarce – jako przykład tego, jak zmieniały się the toponimy na ziemiach ukraińskich.
Według rejestru województwa kijowskiego z 1789 roku osada wchodziła w skład klucza pawolochkiego księcia Kaspra Lubomirskiego. Pod koniec XVIII wieku wieś oddano w zastaw (dzierżawę) lokalnemu gospodarzowi Trzcińskiemu – była to typowa praktyka w przypadku wielkich majątków magnackich tamtego okresu.
Bielińscy: pierwsi ziemianie w Sawercach
Przełomowy moment w historii wsi przypada na 1814 rok, kiedy szlachcic Jakub Bieliński nabył ją wraz z sąsiednią Nowosielicą. To właśnie od tego momentu zaczyna się historia rodziny, która później splotła się z nazwiskiem Wekerów.
W 1868 roku wśród szlachty posiadającej majątek wymieniani są Apolinary Bieliński i jego syn Henryk.
Na początku XX wieku Sawerce były typowym dużym majątkiem: 190 zagród i ponad 1000 mieszkańców, 801 dziesięcin ziemi dworskiej, 7 wiatraków, na których opierała się lokalna gospodarka. Wielu chłopów chodziło do pracy najemnej w południowych guberniach Imperium Rosyjskiego.
Rodzina Wekerów
Cycylia Bielińska i Roman Weker
Punktem zwrotnym było małżeństwo Cycylii Bielińskiej, córki Henryka Bielińskiego, z Romanem Wekerem. Roman wywodził się z kurlandzkiego rodu szlacheckiego herbu Dragomir, który miał rozgałęzione powiązania na Podolu i Kijowszczyźnie.
Polski historyk Tadeusz Epsztein w pracach poświęconych ziemskim posiadaczom z końca XIX wieku odnotowuje, że do 1900 roku Cycylia Weker (Cecylia Weker) była już pełnoprawną właścicielką majątku. W przeciwieństwie do wielu ówczesnych ziemian osobiście zarządzała gospodarstwem – co było rzadkim zjawiskiem w przypadku kobiet-właścicielek ziemskich.
Nowa siedziba: architektoniczny symbol epoki
Najważniejszym wydarzeniem w historii majątku był rok 1904 – budowa nowej rezydencji pańskiej, symbolu rozkwitu rodziny Wekerów na początku XX wieku.
Obok stała stara siedziba Bielińskich, ale została spalona przez chłopów w 1918 roku. Z kolei nowy dom Wekerów przetrwał rewolucyjną burzę.
Dziejowa zawierucha rewolucji: uchodźcy i emigracja
Maria i Cezaryna Weker
Szczegóły dotyczące losów rodziny zachowały się w protokole przesłuchania skwirskiego księdza Franciszka Bujalskiego z 5 maja 1927 roku. Dowiadujemy się z niego, że w marcu 1921 roku dwie córki Cycylii – Maria (35 lat) i Cezaryna (15 lat) – znalazły schronienie w domu Abramowiczów w Skwirze wraz z innymi polskimi uchodźcami. Obie pracowały wówczas jako nauczycielki w polskim gimnazjum.
Droga do Polski
Próba wyjazdu do Polski jako uchodźcy w maju i czerwcu 1921 roku nie powiodła się: spóźniły się na termin, w którym legalnie dozwolone było przekraczanie granicy. Dopiero latem 1922 roku siostry uzyskały zezwolenie i ostatecznie przeniosły się do Polski.
Z Warszawy Maria Weker utrzymywała kontakt z księdzem Bujalskim, przesyłając mu książki – co jest wymownym znakiem, że nawet w czasach wstrząsów inteligencja zachowywała więź z kulturą.
Wacław Weker: architekt międzywojennej Warszawy
Wśród dzieci Cycylii i Romana Wekerów wyróżnia się Wacław Weker (1891–1944) – architekt, którego prace pozostawiły wyraźny ślad w architekturze międzywojennej Warszawy.
Edukacja i kształtowanie się
Wacław Weker urodził się 22 października 1891 roku w Krasylowie w rodzinie Romana Wekera i Cyryli z Bilińskich.
- studiował w gimnazjum i Pierwszej Szkole Handlowej w Kijowie;
- w latach 1910–1914 studiował architekturę w Szkole Sztuk Pięknych (École des Beaux-Arts) w Paryżu;
- w 1923 roku ukończył wydział architektury Politechniki Warszawskiej.
Służba wojskowa
W listopadzie 1918 roku jako ochotnik wstąpił do pułku artylerii i w latach 1919–1920 walczył w szeregach Wojska Polskiego.
Kariera architektoniczna
- po studiach pracował w biurze architektonicznym warszawskiej dyrekcji polskich kolei;
- w latach 1927–1939 prowadził własną pracownię w Warszawie, pracował w stylu funkcjonalizmu;
- zaprojektował m.in. kamienicę przy alei 3 Maja 5 w Warszawie oraz schroniska górskie na Polanie Chochołowskiej i w Rafajłowej.
Tragiczny koniec i pamięć
Karierę Wacława Wekera przerwała II wojna światowa. Był żołnierzem Armii Krajowej, podczas powstania warszawskiego 20 sierpnia 1944 roku został ranny w czasie szturmu na budynek PAST-y i zmarł w szpitalu.
Został pochowany na Cmentarzu Wojskowym na Powązkach w Warszawie. W 2019 roku staraniem rodziny ustalono miejsce jego pochówku i odsłonięto tablicę pamiątkową.
Inni członkowie rodziny Wekerów
Cyryla Weker: dramat polityczny XX wieku
Kolejna córka Cyryli i Romana, również Cyryla, w 1951 roku stała się jedną z głównych oskarżonych w procesie politycznym przeciwko członkom frakcji Robotniczej Partii w komunistycznej Polsce.
Elżbieta Weker
Według relacji polskich historyków, w latach 1905–1908 wiersze pisała Elżbieta Weker, prawdopodobnie kolejna córka Cyryli i Romana.
Potomkowie we współczesnej Polsce
Potomkowie braci i sióstr Wacława Wekera żyją w Polsce i pielęgnują pamięć o rodzinie, której korzenie sięgają ziem ukraińskich.
Dwór po rewolucji: od majątku do szkoły
Komuna w dworskim majątku (1922)
Po ustanowieniu władzy radzieckiej dwór utracił swoją pierwotną funkcję. W 1922 roku w Sawerцах założono komunę, w której zamieszkało około stu komunardów.
Szkoła (od 1926 roku do dzisiaj)
Najtrwalszym przekształceniem dworu stała się szkoła: w 1926 roku budynek przekazano placówce oświatowej, która funkcjonuje do dziś.
- podczas okupacji niemieckiej w dworze mieścił się szpital wojskowy;
- w 1967 roku do budynku dobudowano sale lekcyjne;
- w pierwotnych wnętrzach zachowały się dawne sztukaterie.
Pamięć o Wacławie Wekerze – architekcie, patriocie i the ofiarie II wojny światowej – żyje w jego potomkach i w budynkach Warszawy. Historia Sawerców przypomina, że nawet wielkie wstrząsy nie są w stanie zatrzeć wszystkich śladów ludzkiej twórczości i godności.
Materiał przygotowano na podstawie badań Ihora Dorożki, Romana Malenkowa i Serhija Szczerbija.
