Katedra Narodzenia Najświętszej Maryi Panny — główna świątynia Chełma i serce zespołu na Kafedralnej Hirce (Górka Katedralna), obok Wysokiej Górki, gdzie stała rezydencja Daniela Halickiego. Obecna późnobarokowa świątynia została wzniesiona w XVIII wieku jako katedra chełmskich biskupów greckokatolickich (unitów). Dziś jest to bazylika rzymskokatolicka i sanktuarium Matki Bożej Chełmskiej. Pod nią znajdują się krypty i pozostałości starszego kościoła, który założył jeszcze król Daniel.
Od kościoła Daniela do unickiej katedry
Uczyniając Chełm stolicą, Daniel Romanowicz przeniósł tu także biskupią katedrę z Uhrowa, niedaleko dzisiejszego Uhrowska, i zbudował wielki kościół Matki Bożej. Kronika opisuje jej ikony i rzeźbioną misę z węgierskiego marmuru, którą książę postawił przed cesarskimi wrotami. W 1264 roku Daniela pochowano właśnie w tej świątyni. Od 2013 roku ukraińscy i polscy archeolodzy badają pod katedrą pozostałości średniowiecznego kościoła oraz pochówki z XIII–XVII wieku; dokładne miejsce pochówku króla nie zostało dotąd ustalone.
W 1596 roku biskup chełmski Dionizy Zbirujski podpisał unię brzeską i katedra stała się greckokatolicką katedrą. Kilkakrotnie ją przebudowywano, a w latach 1735–1756 stary kościół rozebrano i wzniesiono nowy według projektu Paolo Fontany pod nadzorem Tomasza Rezlera. Budowę rozpoczął biskup Filip (Felicjan) Wołodkowicz, zakończył biskup Maksymilian Ryło, a rzeźbione zdobienia wykonał lwowski mistrz Michał Filewicz. W 1802 roku katedra spłonęła, odbudowywano ją aż do 1839 roku.
Wieki przemian
Po zniesieniu unii w 1875 roku świątynię przekazano prawosławnym i przebudowano w duchu rosyjsko-bizantyjskim: wieże otrzymały cebulaste kopuły, pojawił się czterokolumnowy portyk, który zachował się do dziś. Podczas I wojny światowej Austriacy trzymali tu skład broni. W 1919 roku katedra przeszła do rzymskokatolików, w latach 30. XX wieku była restaurowana, przywracając barokowe cechy, ale dawny wystrój i ikonostas nie przetrwały. W latach 1940–1944 katedra ponownie była prawosławna — katedrą Chełmsko-Podlaskiej eparchii, którą kierował arcybiskup Hilarion, znany językoznawca Iwan Ohijenko. Od 1944 roku jest to rzymskokatolicka parafialna świątynia, a w 1988 roku papież Jan Paweł II nadał jej tytuł małej bazyliki.
Ikona i skarby
Największą świętością świątyni jest ikona Matki Bożej Chełmskiej. Według kroniki ikony do Chełma przywiózł z Kijowa jeszcze Daniel, a według starszej tradycji obraz pochodzi od księcia Włodzimierza. W 1915 roku oryginał wywieziono do Rosji; obecnie przechowywany jest w Muzeum Ikony Wołyńskiej w Łucku, a w ołtarzu głównym katedry znajduje się kopia z końca lat 30. XX wieku, trzykrotnie koronowana. Zachowały się srebrny antependium z lat 1720–1750 z sceną podziękowania Matce Bożej od króla Jana Kazimierza po bitwie pod Beresteczkiem w 1651 roku oraz dwa obrazy Franciszka Smuglewicza. Pod ołtarzem i transeptem znajdują się krypty chełmskich biskupów, po raz pierwszy udostępnione zwiedzającym w 2018 roku. Obok stoi osobna dzwonnica z 1878 roku, nadbudowana pod koniec lat 30. XX wieku; od 2008 roku jest dostępna dla turystów.
Jak dojechać
Sobór stoi na szczycie wzgórza nad ulicą Lubelską (Lubelska 2); do zespołu prowadzi barokowa brama Uściłuzka z 1616 roku. Chełm leży przy trasie nr 12 Lublin — Dorohusk: od Lublina około 70 km, od przejścia granicznego Dorohusk — Jagodzin na granicy z Wołyniem około 25 km. Świątynia jest otwarta podczas nabożeństw, godziny zwiedzania krypt i dzwonnicy najlepiej ustalić na miejscu. Na tym samym wzgórzu znajduje się Wysoka Górka z fundamentami rezydencji Daniela oraz pałac biskupów unickich; niżej — kościół Rozesłania Świętych Apostołów i chełmskie kredowe podziemia. Przegląd regionu — w artykule „Polskie Polesie”. Dla obywateli Ukrainy wymagany jest paszport zagraniczny.
