Powiat hrubieszowski leży na południowo-wschodnim krańcu województwa lubelskiego, wzdłuż Bugu, który jest tu granicą z Ukrainą. Ma 1269,45 km², około 55 tysięcy mieszkańców i osiem gmin; jedynym miastem jest siedziba powiatu, Hrubieszów. Od zachodu sąsiadują z nim powiaty zamojski, tomaszowski i chełmski. Region leży na czarnoziemach Kotliny Hrubieszowskiej, a w gminie Horodło stoi kopiec upamiętniający unię polsko-litewską z 1413 roku.

Położenie powiatu hrubieszowskiego
Położenie powiatu hrubieszowskiego w województwie lubelskim. Autor: Smat, CC BY-SA 2.0
Województwolubelskie
SiedzibaHrubieszów
Powierzchnia1269,45 km²
Ludność55 051 (31 grudnia 2025, dane GUS)
Gminy8: jedna miejska i siedem wiejskich
Sąsiednie powiatyzamojski, tomaszowski, chełmski
Tablice rejestracyjneLHR

Historia

W nowszych czasach powiat działał pod tą nazwą od 1867 do 1975 roku. W czasie okupacji niemieckiej należał do dystryktu lubelskiego Generalnego Gubernatorstwa. 15 lutego 1951 roku umowa o zmianie granic z ZSRR objęła siedem gmin powiatu, a gmina Krystynopol przeszła w całości na stronę radziecką. Do 1975 roku w powiecie leżały jeszcze gminy Białopole, Dubienka, Grabowiec i Miączyn. Dzisiejszy powiat powstał 1 stycznia 1999 roku w wyniku reformy administracyjnej; w latach 1975–1998 jego tereny należały do województwa zamojskiego.

Herb powiatu

Herb powiatu hrubieszowskiego
Herb powiatu hrubieszowskiego

Herb zaprojektował Waldemar Zin, a ustanowiono go 31 maja 1999 roku. Na zielonej tarczy znajduje się czerwony odwrócony szpic, a w nim srebrna głowa jelenia z porożem, po bokach której stoją dwa złote kłosy. Głowa jelenia pochodzi z herbu Hrubieszowa, kłosy i zieleń wskazują na rolniczy charakter powiatu.

Osiem gmin

Miejska gmina Hrubieszów obejmuje samo miasto, 33 km². Otacza ją gmina wiejska Hrubieszów o powierzchni 259,2 km² — największa w powiecie, z 36 sołectwami i siedzibą urzędu w mieście. Użytki rolne zajmują w niej 82 procent powierzchni. W jej skład wchodzą dawne gminy Dziekanów, Horodło, Kryłów, Mieniany i Moniatycze.

Dołhobyczów (gmina wiejska, 214,19 km², 26 sołectw) leży przy granicy z Ukrainą. Gmina istnieje od 1867 roku, a przywrócono ją 1 stycznia 1973 roku. W Dołhobyczowie stoi późnoklasycystyczny pałac przebudowany w 1837 roku przez Antonia Corazziego, neogotycki kościół Matki Bożej Częstochowskiej z lat 1910–1914 i neobizantyjska cerkiew św. Symeona Słupnika z lat 1900–1904. W gminie leży rezerwat Suśle Wzgórza, chroniący susła perełkowanego, a od 2014 roku działa przejście graniczne Dołhobyczów–Uhrynów.

Horodło (gmina wiejska, 130,27 km², 15 sołectw) to najbardziej wysunięty na wschód skrawek Polski; skrajny punkt leży we wsi Komora. W gminie jest część rezerwatu Liski, który chroni las dębowy i dębowo-sosnowy, oraz użytek ekologiczny Kacapka wokół jeziorka. Tutaj działa też przejście drogowe Zosin–Uściług przez Bug.

Mircze (gmina wiejska, około 234 km², 6812 mieszkańców w 2021 roku, 29 sołectw) graniczy z sześcioma polskimi gminami i z Ukrainą. Siedziba gminy, wieś Mircze, leży przy drodze wojewódzkiej nr 844 i jest największą miejscowością gminy. Od 1954 do 1972 roku była siedzibą gromady.

Trzeszczany (gmina wiejska, 90,17 km², 14 sołectw) to najmniejsza gmina powiatu. Do 1954 roku nazywała się Mołodiatycze, a urząd mieści się w Trzeszczanach Pierwszych, bo wsi o nazwie Trzeszczany nie ma. Prawie 80 procent powierzchni zajmują pola.

Uchanie (gmina wiejska, 120,75 km², 27 sołectw) do 1925 roku nazywała się Jarosławiec. W gminie leży rezerwat Gliniska, siedlisko susła perełkowanego. Sama wieś Uchanie była miastem od 1596 do 13 stycznia 1870 roku; renesansowy kościół Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny z około 1625 roku zaprojektowali Jan Jaroszewicz i Jan Wolff.

Werbkowice (gmina wiejska, 187,2 km², 29 sołectw) ma najwięcej ludności po Hrubieszowie. Wieś Werbkowice po raz pierwszy wspomniano w 1394 roku. Stoi w niej pałac z pierwszej połowy XIX wieku, drewniana dawna cerkiew z 1870 roku, dziś kościół parafialny, oraz zespół kolei wąskotorowej Werbkowice—Hrubieszów z 1915 roku, wpisany do rejestru zabytków. Cukrownię uruchomiono tu w 1963 roku.

Zachodniowołyńska Dolina Bugu widziana z Gródka
Widok z Gródka na Zachodniowołyńską Dolinę Bugu. Fot.: Merc777, CC BY-SA 4.0

Dolina Bugu i unia horodelska

Bug płynie wzdłuż wschodniej granicy powiatu przez Zachodniowołyńską Dolinę Bugu, a w okolicach Kryłowa zostały jego starorzecza. Nad Huczwą, dopływem Bugu, rosną łąki łęgowe.

W Horodle w 1413 roku zawarto unię polsko-litewską, czyli unię horodelską. Wieś, wspomniana po raz pierwszy w 1287 roku w testamencie księcia halickiego Włodzimierza, była w XV wieku miastem królewskim i siedzibą powiatu; miejski status utraciła w 1870 roku, po powstaniu styczniowym. W 1861 roku w rocznicę unii odbyła się tu manifestacja patriotyczna; ponieważ władze rosyjskie nie pozwoliły wejść do miasta, zgromadzenie odbyło się na polach, gdzie usypano kopiec z drewnianym krzyżem. Rosjanie go zniszczyli, a w 1924 roku kopiec odbudowano do wysokości 11 metrów i zwieńczono metalowym krzyżem.

Kopiec Unii Horodelskiej w Horodle
Kopiec Unii Horodelskiej w Horodle. Fot.: Uhm, CC0

Hrubieszów i Staszic

Hrubieszów to miasto z prawami miejskimi od 29 września 1400 roku. W 1800 roku Stanisław Staszic kupił tu dobra dawnego starostwa i założył Towarzystwo Rolnicze Hrubieszowskie, uznawane za prekursora spółdzielczości w Polsce (według różnych źródeł w 1812 lub 1816 roku). W mieście stoi dwór Du Chateau z 1791 roku, w którym mieści się muzeum, oraz podominikański kościół św. Mikołaja z lat 1736–1766.

Dojazd

Przez powiat prowadzi droga krajowa nr 74 Zamość—Hrubieszów—Zosin, a obwodnicę Hrubieszowa otwarto 21 października 2015 roku. Do Hrubieszowa prowadzi linia kolejowa nr 65, czyli Linia Hutnicza Szerokotorowa, z przejściem granicznym Hrubieszów—Włodzimierz Wołyński. Granicę z Ukrainą przekracza się drogą w Zosinie (przejście Zosin—Uściług) i w Dołhobyczowie (przejście Dołhobyczów—Uhrynów).