Popilnia — osiedle na południowym wschodzie obwodu żytomierskiego, centrum wspólnoty Popilniańskiej w rejonie żytomierskim. Przecina je linia kolejowa Fastów — Koziatyn: na północy znajduje się centrum z instytucjami, rynkiem i dworcem autobusowym, na południu — prywatne gospodarstwa, które miejscowi nazywają „za torami”. Przy północno-zachodnim krańcu osiedla swój początek bierze rzeka Lozynka, a na północy szumi las Popilniański — rezerwat przyrody od 1967 roku.
Skąd nazwa
Najpowszechniejsza wersja łączy nazwę z popiołem. Od XIV wieku na Polesiu i w Lesostepie produkowano potaż — otrzymywano go z popiołu spalonych drzew. Pomieszczenie, w którym przechowywano i przetwarzano popiół, nazywano popilnią. Według innej legendy Tatarzy spalili tu osadę, która odrodziła się z popiołów. Mówi się też, że pierwszy wypalił działkę leśniczy z Pawłoczy o nazwisku Popeluch.
Osiedle, które powstało przy stacji
Stara wieś Popilnia była centrum włości i miała cerkiew, szkołę oraz wiatraki. Obecne osiedle powstało w 1870 roku, gdy otwarto kolej łączącą Kijów z Odessą. Stację przy wsi nazwano Popilnia, a pierwszymi budynkami były dom naczelnika stacji i dworzec. Dworzec, budynek służbowy obok i magazyn to jedyne pozostałości przedradzieckiej zabudowy w osiedlu.
W 1900 roku przy stacji było tylko 18 domów, w których mieszkało 106 osób, działała poczta i telegraf, apteka, zajazd i bufet. W 1910 roku wybudowano tu odgałęzienie do Skwiry, rozpoczęła pracę fabryka skrobi. W 1923 roku Popilnia stała się centrum rejonu, a w latach 60. XX wieku kolej zelektryfikowano.
Walki w latach 1941 i 1943
12 lipca 1941 roku pod Popilnią walczyło 73 poruczników niemieckich czołgów — absolwentów Saratowskiej Szkoły Wojskowej; wszyscy zginęli. Dwa dni później walczył tu złożony oddział graniczny kapitana Seredy: osłaniał odwrót składu z rannymi, którego maszynista — żołnierz — dowiózł do Fastowa. Jesienią 1943 roku pod Popilnią toczyły się zaciekłe walki — osiedle wyzwalano dwukrotnie, w listopadzie i pod koniec grudnia. W 2011 roku w Popilni otwarto muzeum weteranów wojny afgańskiej.
Wał Węży
Na północno-zachodnim obrzeżu, po lewej stronie drogi do Wielkich Lisowiec, w sosnowym lesie zachowała się część Wału Węży — starożytnej fortyfikacji obronnej budowanej w celu ochrony przed koczownikami stepowymi. Wał jest zabytkiem dziedzictwa kulturowego. Spacer do niego łatwo połączyć z rezerwatem Popilniańskim.
Co w pobliżu
Niedaleko Popilni znajduje się Romanówka z muzeum-dworem rodziny Rylskich, gdzie spędził dzieciństwo i młodość poeta Maksym Rylski. Interesująca jest też wieś Krywe z dworem w stylu modernistycznym. Podróż można kontynuować do Andruszówki z pałacem Tereszenków.
Jak dojechać
Przez Popilnię kursują elektryczki linii Fastów — Koziatyn, w tym przyspieszone do Chmielnickiego, Szeptywki, Równego i Żmerynki. Autobusy łączą osiedle z Żytomierzem, Brusylowem, Rużynem, Andrusziwką, Skwirą i Białą Cerkwią. Przez osiedle przebiega droga R18 Żytomierz — Skwira. Inne miejsca w pobliżu — w artykule o rejonie żytomierskim.
