Wieża w Bieławinie — pozostałości kamiennej wieży z XIII–XIV wieku na północnym obrzeżu Chełma, na zalewowym terenie rzeki Uherki. Z budowli zachował się jedynie zakonserwowany fundament, ale jest to jeden z najstarszych murowanych zabytków Chełmszczyzny, związany z epoką Daniela Halickiego i jego potomków. Razem z wieżą w Stołpiu uważa się ją za część fortyfikacji wokół książęcego Chełma, którego centrum była Wysoka Górka.
Słup nad zalewem
Wieża stała w naturalnie chronionym miejscu — na owalnym wzgórzu pośród dawnych starorzeczy i rozlewisk Uherki oraz jej dopływów Harki i Słysiówki. Obecnie wokół są łąki. Miejscowi mieszkańcy nazywali budowlę „słupem” (po polsku słup lub stołp), a okolicę — Zasłupiem. Czterokątna wieża miała wymiary 12,4 na 11,8 metra z zewnątrz i była zbudowana z łamanego wapienia na wapiennym zaprawie. Niedaleko niegdyś trysnęło źródło, które w 1646 roku wspomniał przyszły biskup unicki Jakub Susza; po melioracji wyschło.
Pięć kondygnacji
Według danych archeologów, w drugiej połowie XIII i w XIV wieku wieża pełniła jednocześnie funkcję mieszkalną, reprezentacyjną rezydencję oraz fortyfikację. Na nieprzeziernej pierwszej kondygnacji mieściła się kuchnia i spiżarnia z małą piwniczką obitą drewnem — na jej dnie znaleziono żelazny klucz. Drugi i trzeci piętro z drewnianymi stropami były mieszkalne. Czwarte było reprezentacyjne: podłoga z glazurowanych płytek, tynkowane, być może malowane ściany, rzeźbione obramowania okien i drzwi, sklepienie krzyżowo-żebrowe z glazurowanej cegły i zielonego kamienia glaukonitu, a z zewnątrz drewniana galeria. Na piątym piętrze czatowała straż.
Wokół wieży, na obszarze około 20 hektarów, archeolodzy odkryli osadę, która istniała jeszcze długo przed nią, od VI do XIV wieku; na przełomie XIII–XIV wieku miała cechy protomiasta. Nie znaleziono pozostałości wału. Kto zbudował wieżę, nie jest dokładnie znane. Niektórzy badacze łączą ją z kronikową wzmianką z 1259 roku o wieżach, które Daniel stawiał wokół Chełma, inni przypuszczają, że wzniósł ją wnuk Daniela, Jerzy Lwowycz, jeszcze za życia ojca, księcia Lwa.
Zniszczenie i podania
Wieża prawdopodobnie została zniszczona w drugiej połowie XIV wieku podczas polsko-litewskiej walki o Wołyń i Chełmszczyznę. W połowie XIX wieku ruiny namalował Adam Lerue do „Albumu lubelskiego”, a przed II wojną światową stała jeszcze niemal cała północna ściana. 1 kwietnia 1944 roku wojska niemieckie ją zburzyły. W latach 90. ruiny zakonserwowano, uzupełniając je zachowanym kamieniem. Dawne podania, spisane przez Suszę, uważały obie wieże, w Bieławinie i Stołpiu, za pogańskie świątynie, a etnograf Stanisław Cercha w 1912 roku zanotował, że w Stołpiu czczono „Lelium-Polelium”, a w Bieławinie — „Świstum-Poświstum”.
Jak dojechać
Wieża znajduje się na północnym krańcu Chełma, w rejonie Bieławin, około 3 km na północ od Wysokiej Górki. Do samych ruin nie prowadzi droga dojazdowa, a łąki wokół są wilgotne, więc ostatnią część trasy trzeba pokonać pieszo, a po deszczach jest tam mokro. Chełm leży przy trasie nr 12 Lublin — Dorohusk: od Lublina około 70 km, od przejścia granicznego Dorohusk — Jagodzin na granicy z Wołyniem około 25 km. W mieście warto zobaczyć Wysoką Górkę i katedrę Narodzenia Bogurodzicy, a kilka kilometrów na południowy zachód od Chełma — wieżę w Stołpiu, najbliższą „krewniaczkę” bieławińskiej. Dla obywateli Ukrainy wymagany jest paszport zagraniczny.
