Sobór Spaski, czyli Sobór Przemienienia Pańskiego, stoi na Wale w Czernihowie — dawnym ditińcu miasta. Jest to jedna z najstarszych murowanych cerkwi Rusi, które przetrwały do naszych czasów. Wraz z Soborem Mądrości Bożej w Kijowie należy do wybitnych świątyń XI wieku. Kiedyś sobór był główną świątynią Księstwa Czernihowskiego oraz miejscem spoczynku lokalnej dynastii książęcej.
Sobór, którego budowę rozpoczął Mścisław
Świątynię ufundował około 1033–1034 roku książę czernihowski Mścisław Włodzimierzowic, brat Jarosława Mądrego. Relacja latopisieczna pod rokiem 1036 informuje o śmierci księcia i zaznacza, że w tamtym czasie ściany soboru sięgały wysokości jeźdźca, który stoi w strzemionach i unosi rękę. Prawdopodobnie po śmierci Mścisława budowa na pewien czas ustała. Świątynię ukończono już za panowania jego siostrzeńca — księcia Światosława Jarosławowicza, najpewniej w połowie XI wieku.
Odtąd Sobór Przemienienia Pańskiego był główną świątynią katedralną eparchii czernihowskiej oraz ważnym ośrodkiem religijnym i społecznym księstwa.
Od najdawniejszych czasów sobór służył jako książęca nekropolia. Pochowano tu samego Mścisława Włodzimierzowica, jego żonę Anastazję oraz syna Eustachego. Z czasem w świątyni znaleźli spoczynek Światosława Jarosławowicz, jego synowie Gleb i Oleg, a także inni przedstawiciele czernihowskiej dynastii książęcej. W 1150 roku przeniesiono tu relikwie księcia Igora Olgowicza, zamordowanego w Kijowie trzy lata wcześniej i później kanonizowanego.
Co warto zobaczyć
Sobór ma trzy nawy, trzy półkoliste apsydy od strony wschodniej oraz pięć kopuł. Jego architektura łączy tradycje bizantyjskiej świątyni krzyżowo-kopułowej z pojedynczymi elementami bazyliki romańskiej. To właśnie połączenie nadaje budowli wyjątkową oryginalność.
Fasady są oszczędne i prawie pozbawione dekoracji rzeźbiarskiej, jednak uważne oko dostrzeże ciekawe ornamenty z ceglanego wątku. Na ścianach zewnętrznych i bębnach kopuł ułożono kompozycje wachlarzowate, pola szachownicowe, krzyże i rozety przypominające słońce. Szczególnie wyrazisty jest duży wzór meandrowy na fasadzie zachodniej.
Należy wziąć pod uwagę, że współczesny wygląd soboru kształtował się przez wieki. W XVIII wieku świątynia przeszła znaczne przebudowy, zmieniono jej kopuły i górne partie wież, a na początku XIX wieku do fasad dobudowano przedsionki. Pomimo tych zmian sobór zachował dawne jérzgrzysko budowli i pozostaje jednym z najcenniejszych zabytków architektury epoki książęcej na Ukrainie.
Wewnątrz partie boczne oddzielone są od przestrzeni podkopułowej arkadami wspartymi na marmurowych kolumnach ze stylizowanymi kapitelami jońskimi. Ten bizantyjski zabieg w architekturze staroruskiej nie powtórzył się już nigdzie indziej, dlatego marmurowe kolumny Spasa to prawdziwa rzadkość. Podobne kapitele znane są w Chersonezie i w Konstantynopolu.
Sobór przetrwał mongolski pogrom z 1239 roku, pożary i kilka przebudów. Pierwszą wielką renowację przeprowadził w latach 60. XVII wieku arcybiskup Łazar Baranowicz. Późniejsze remonty zmieniły zwieńczenia kopuł i wież, ale główna bryła dawnej świątyni zachowała się.
Obok na Wału
O krok stoją sobór Borysa i Gleba i budynek kolegium w Czernihowie, a dalej — armaty na krawędzi Wału, muzeum historyczne im. Tarnowskiego i widok na Desnę. Przejść wszystkie te miejsca można trasą „Wałem i Detyncem”.
Jak dojechać
Sobór stoi przy ulicy Preobrażeńskiej 1A, w parku Wał w centrum Czernihowa — pieszo 10–15 minut od Placu Czerwonego. Wchodzi on w skład Narodowego Rezerwatu Architektoniczno-Historycznego „Czernihów Starożytny”. Przed wizytą warto sprawdzić harmonogram wycieczek rezerwatu.
