W Czernihowie zachowała się zagroda, w której minęły ostatnie lata życia Mychajła Kociubynskiego — jednego z najwybitniejszych ukraińskich pisarzy końca XIX i początku XX wieku. Dzisiaj działa tu literacko-memorialny muzeum-rezerwat, który zapoznaje odwiedzających z życiem pisarza, jego twórczością, życiem codzinnym rodziny i środowiskiem kulturowym ówczesnego Czernihowa.
Literacko-memorialny muzeum-rezerwat Mychajła Kociubynskiego to zagroda, w której pisarz przeżył 15 ostatnich i najpłodniejszych lat swojego życia. Niewielki parterowy drewniany dom stoi pośród ogrodu przy ulicy Kociubynskiego 3 w Czernihowie. Tutaj Kociubynski napisał „Intermezzo”, „Kwiat jabłoni”, „Fata morgana” i „Cienie zapomnianych przodków”, które przyniosły mu światową sławę.
Okres czernihowski
W 1898 roku Mychajło Kociubynski wraz z rodziną zamieszkał w domu, który z czasem stał się jego ostatnim domem. Zagroda szybko przekształciła się w jeden z ważnych ośrodków życia literackiego miasta. Tutaj pisarz urządzał cotygodniowe spotkania literackie, znane jako „soboty literackie”.
W salonie zbierali się Borys Hrinczenko, Mykoła Woronyj, Mykoła Czerniawśkyj, Wołodymyr Samiłenko, malarz Mychajło Żuk oraz inni przedstawiciele ukraińskiej inteligencji. Goście czytali własne utwory, omawiali nowości literackie, dzielili się planami twórczymi. Muzyczną atmosferę tych wieczorów uzupełniał Mykoła Łysenko, który grał na fortepianie. Instrument i dzisiaj zachował się w pokoju memorialnym.
Kociubynski wspierał młodych literatów, pomagał im rozwijać talent i wchodzić w środowisko literackie. Wśród tych, którzy dołączali do jego otoczenia i spotkań, byli Pawło Tyczyna, Wasyl Ellan-Blakytnyj oraz Arkadij Kazka.
W 1909 roku zagrodę odwiedził szwedzki slawista Alfred Jensen — badacz literatur słowiańskich i tłumacz utworów Kociubynskiego. Zbierał on materiały do pracy o hetmanie Iwanie Mazepie.
W ostatnich latach życia pisarza salon pełnił także funkcję jego gabinetu pracy. Właśnie tu pracował nad utworami, przyjmował gości i spędzał czas z bliskimi.
Co zobaczyć w muzeum
Część memorialna muzeum odtwarza atmosferę domu za życia pisarza. W pokojach zachowano meble, rzeczy osobiste, biurko oraz przedmioty codziennego użytku rodziny. Szczególne miejsce zajmuje biblioteka Kociubynskiego, licząca ponad 1500 książek. Wśród nich są wydania z epoki, pierwsze wydania utworów pisarza, a także książki z autografami Iwana Franki, Iwana Neczuja-Lewyckiego, Panasa Myrnego, Borysa Hrinczenka i innych autorów.
W ekspozycji jadalni zaprezentowano przedmioty sztuki ludowej, w szczególności Hucułów i Mołdawian, które Kociubynski zbierał podczas podróży. Przypominają one o jego zainteresowaniu kulturą różnych regionów i narodów.
Muzeum zostało założone 15 września 1934 roku — w 70. rocznicę urodzin pisarza. Pierwszym dyrektorem został jego młodszy brat Choma Kociubynski. Dla zwiedzających dom memorialny otworzono 8 listopada 1935 roku.
We wrześniu 1983 roku obok zagrody otwarto nowy trzypiętrowy budynek ekspozycji literackiej. Jej oprawa plastyczna wiąże się z pracą Anatolija Hajdamaki. Przedstawiono tu materiały o drodze życiowej pisarza, jego spuściźnie literackiej, środowisku społecznym i kulturowym, w którym żył i tworzył. W tym samym roku rozszerzono również ekspozycję memorialną w domu.
Ogród pamięci i zniszczenia wojenne
Ozdobą posiadłości jest ogród pamięci, w którym ustawiono popiersie Mychajła Kociubynskiego. Rośnie tu świerk, który – według informacji muzealnych – posadził sam pisarz. Drzewo stało się jednym z żywych świadków historii posiadłości.
6 marca 2022 roku, podczas oblężenia Czernihowa przez wojska rosyjskie, teren muzealny ucierpiał w wyniku ostrzału moździerzowego. Fala uderzeniowa i odłamki uszkodziły okna, ściany i strop budynku, meble oraz fortepian pamięci. Na budynku pojawiły się pęknięcia w fundamencie i na werandzie. Odłamki trafiły również w stary świerk posadzony przez Kociubynskiego.
Po usunięciu najpilniejszych skutków ostrzału muzeum powzróciło do pracy. Jednocześnie uszkodzone przedmioty i elementy budynku wymagały dalszych działań konserwatorsko-restauratorskich.
Co roku 17 września, w dniu urodzin Mychajła Kociubynskiego, w Czernihowie czci się pamięć pisarza oraz wręcza obwodową nagrodę literacko-artystyczną jego imienia.
Dziś muzeum-rezerwat pozostaje ważnym ośrodkiem zachowania ukraińskiego dziedzictwa literackiego. To nie tylko miejsce, w którym można zobaczyć osobiste rzeczy pisarza, lecz także przestrzeń, w której czuć atmosferę jego czernihowskiego domu – z literackimi rozmowami, muzyką, książkami i ludźmi, którzy tworzyli ukraińską kulturę.
Kociubynskij jest pochowany razem z żoną Wirą na Górze Boldina – prowadzi tam spacer Górami Boldinimi.
Jak dojechać
Muzeum stoi przy ulicy Kociubynskiego 3, niedaleko centrum Czernihowa. Działa codziennie od 9:00 do 17:00, w sobotę i niedzielę od 10:00, ale przed wizytą lepiej upewnić się co do harmonogramu.
