Chełm leży w południowo-wschodniej części województwa lubelskiego, nad Uherką, lewym dopływem Bugu, około 20 kilometrów od granicy z Ukrainą w Dorohusku. To miasto na prawach powiatu, trzecie pod względem liczby ludności w województwie, i jednocześnie siedziba sąsiedniego powiatu chełmskiego. Chełm słynie z Górki Katedralnej z bazyliką Narodzenia Najświętszej Maryi Panny oraz z podziemi wykutych w kredzie, a przez wieki stykały się tu tradycje polska, ruska i żydowska.
| Województwo | lubelskie |
|---|---|
| Status | miasto na prawach powiatu; siedziba powiatu chełmskiego i gminy wiejskiej Chełm (siedziba gminy wiejskiej: Pokrówka) |
| Ludność | 55 661 (31 grudnia 2025) |
| Powierzchnia | ok. 35 km² |
| Wysokość | od ok. 179 m n.p.m. w dolinie Uherki do 237 m na Górze Chełmskiej |
| Lokacja miasta | 1392 rok |
| Województwo chełmskie | stolica w latach 1975–1998 |
Od grodu na Wysokiej Górce do kolejarskiego miasta
Na Wysokiej Górce w X wieku stał gród drewniano-kamienny. Według przekazów w 981 roku zajął go Włodzimierz Wielki i od tego czasu Chełm z przerwami należał do Rusi Kijowskiej. Około 1240 roku książę Daniel Halicki przeniósł tu swoją siedzibę z Halicza, a Chełm stał się stolicą księstwa halicko-włodzimierskiego. W 1387 roku miasto wróciło do Polski, a prawa miejskie otrzymało w 1392 roku. W XV wieku działały w nim trzy sądy szlacheckie pierwszej instancji: grodzki oraz dwa ziemskie, chełmski i horodelski.
Chełm był też ośrodkiem kościelnym. Siedziba biskupstwa prawosławnego mieściła się tu w latach 1220–1596, unickiego w latach 1596–1875, a rzymskokatolickiego od 1349 do 1807 roku. W 1648 roku miasto spalili Kozacy Chmielnickiego. 8 czerwca 1794 roku pod Chełmem poniósł klęskę korpus generała Józefa Zajączka w czasie insurekcji kościuszkowskiej. Po rozbiorach miasto należało kolejno do Austrii, Księstwa Warszawskiego i Królestwa Polskiego. W latach 1912–1915 było stolicą wyłączonej z Królestwa guberni chełmskiej. Linię kolejową oddano do użytku 17 sierpnia 1877 roku, a Chełm znalazł się na szlaku Kolei Nadwiślańskiej.
Po 1918 roku, żeby wykorzystać położenie i węzeł kolejowy, na początku lat 20. przeniesiono z Radomia do Chełma Wschodnią Okręgową Dyrekcję Kolei Państwowych. W latach 1926–1939 powstała modernistyczna dzielnica Nowe Miasto na 432 hektarach, ponad siedem razy większych od dotychczasowego miasta. Dzielnica należy do największych inwestycji niepodległej Polski. Gmach Dyrekcji z lat 1928–1938 w 1944 roku był siedzibą Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego.
W czasie okupacji niemieckiej, od lipca 1941 do kwietnia 1944 roku, w mieście działał jeden z największych obozów jenieckich na ziemiach polskich, Stalag 319. Przeszło przez niego około 200 tysięcy jeńców, z których około 90 tysięcy zginęło. Przed wojną Żydzi stanowili około 44 procent mieszkańców miasta, w 1931 roku żyło ich tu 13 537. Sławę Chełma jako „miasta mędrców” przyniosły opowiadania Isaaca Bashevisa Singera, który oparł się na żydowskiej tradycji humorystycznej o chełmskich głupcach. Od 1999 roku Chełm jest miastem na prawach powiatu, odrębnym od powiatu chełmskiego. Tło historyczne opisujemy też w artykule Chełm — dawny Holm nad Uherką.
Górka Katedralna i podziemia z kredy

Centrum dawnego Chełma to Górka Katedralna, czyli Wysoka Górka. Pod ziemią leżą pozostałości palatium książęcego i cerkwi św. Jana Złotoustego, wzniesionych za Daniela Halickiego, a archeolodzy odkryli też resztki kamiennej wieży z XIV wieku. Opisujemy je w artykule Wysoka Górka w Chełmie.
Barokowa bazylika Narodzenia Najświętszej Maryi Panny powstała w miejscu cerkwi z XIII wieku. Obecny kształt nadał jej w latach 1736–1757 architekt Paweł Fontana, który przebudował ją na unicką katedrę; budowniczym był Tomasz Rezler. W latach 1875–1915 była soborem prawosławnym, od 1919 roku jest kościołem rzymskokatolickim, a tytuł bazyliki mniejszej nadał jej Jan Paweł II. Obok stoją dzwonnica z 1878 roku (przebudowana w 1939), wczesnobarokowa Brama Uściłuska z 1616 roku, klasztor bazylianów z lat 1640–1649 i pałac biskupów greckokatolickich z lat 1711–1730.
Chełmskie Podziemia Kredowe to wyrobiska i korytarze wykute w kredzie, a ich początki sięgają XIII wieku. Najstarsze korytarze leżą pod Górką Katedralną i służyły mieszkańcom za schronienie podczas najazdów, a od XVI wieku kredę z nich wydobywano i sprzedawano. W XVII wieku wejścia do podziemi miało 80 na 100 domów. Badania z lat 60. XX wieku, wykonane przez naukowców Politechniki Krakowskiej, pozwalają szacować łączną długość korytarzy nawet na 60 kilometrów. Dla zwiedzających udostępniono trasę o długości około 2 kilometrów, w której przez cały rok panuje temperatura około 9 stopni. Według legendy podziemi strzeże duch Bieluch, biały niedźwiedź z herbu miasta.
Świątynie czterech tradycji
W śródmieściu na niewielkim obszarze stoją obok siebie obiekty katolickie, greckokatolickie, prawosławne i żydowskie.

Kościół Rozesłania Świętych Apostołów to późnobarokowa budowla Pawła Fontany z lat 1753–1763, postawiona na miejscu drewnianego kościoła, który miał ufundować Władysław Jagiełło po zwycięstwie pod Grunwaldem. Wnętrze prawie się nie zmieniło od czasu budowy. W sąsiednim kolegium pijarów, wzniesionym w latach 1720–1726 razem z klasztorem, mieści się Muzeum Ziemi Chełmskiej im. Wiktora Ambroziewicza; jego początki sięgają 1882 roku, a zbiory liczą około 20 tysięcy eksponatów.
Kościół św. Andrzeja Apostoła, sanktuarium św. Antoniego z Padwy, ufundowany dla reformatów w latach 1737–1750 według projektu Fontany, służył w XIX i XX wieku także prawosławnym i ewangelikom. Greckokatolicka cerkiew św. Mikołaja, wzmiankowana już w XV wieku, ma obecny budynek z lat 1721–1727 i dziś jest salą koncertową oraz oddziałem sztuki dawnej muzeum. Jedyną zachowaną cerkwią prawosławną w Chełmie jest cerkiew św. Jana Teologa z lat 1846–1849, wzniesiona w stylu bizantyńsko-rosyjskim z elementami klasycyzmu; dziś jest konkatedrą diecezji lubelsko-chełmskiej. Przy ulicy Mickiewicza stoi polskokatolicki kościół Matki Boskiej Zwycięskiej.
Stara synagoga z 1584 roku została zniszczona przez Niemców około 1942 roku, a zarys fundamentów ratusza z XIV wieku, rozebranego w 1848 roku z obawy przed zawaleniem po licznych pożarach, widać na placu Łuczkowskiego. Z kolei Pałac Kretzschmarów to eklektyczny pałacyk z końca XIX wieku. Przy brodzie na Uherce, w dzielnicy Bieławin, stoją fundamenty wieży z grodziska, prawdopodobnie z XI wieku; jej ostatnią ścianę wysadzili Niemcy w 1944 roku.
Herb i flaga

Herb przedstawia białego niedźwiedzia, barwy kredy, na zielonym polu, a za nim na wzgórzu rosną trzy dęby. Motyw sięga herbu ziemi chełmskiej znanego od XIV wieku, a w 1938 roku jego wersję zatwierdziły władze państwowe. Obecny herb ustanowiła Rada Miejska 28 kwietnia 1994 roku; nad tarczą widnieje złota korona stanisławowska z krzyżem. Według legendy biały niedźwiedź odstraszył najeźdźców.

Flaga to prostokątny płat podzielony na dwa równe poziome pasy: górny biały, dolny zielony. Pośrodku białego pasa znajduje się herb miasta.
Przyroda wokół Chełma

Miasto leży w zachodniej części Polesia Wołyńskiego, na południowo-wschodnim skraju Pagórów Chełmskich i Obniżenia Dubieńskiego, a podłoże tworzą głębokie warstwy kredy. Przy wschodniej granicy lasu Borek leży rezerwat Wolwinów o powierzchni 1,12 ha, w którym chronione są stepowe rośliny, między innymi wiśnia karłowata, oleśnik górski i gorysz alzacki. W Chełmie jest pięć parków miejskich i 12 pomników przyrody, wśród nich wzgórze widokowe „Grodzisko” i płat roślinności kserotermicznej „Borek”. Niedaleko miasta rozciąga się Chełmski Park Krajobrazowy z kompleksami leśnymi Stańków i Żalin oraz torfowiskami węglanowymi.
Jak dojechać
Przez Chełm biegną droga krajowa nr 12 (Radom – Lublin – Chełm – Dorohusk) oraz drogi wojewódzkie: nr 812 (Biała Podlaska – Włodawa – Chełm – Krasnystaw), nr 843 do Zamościa i nr 844 przez Hrubieszów do Dołhobyczowa. Stacja Chełm, otwarta w 1877 roku, leży na linii kolejowej nr 7 Warszawa Wschodnia – Dorohusk; zatrzymują się tu pociągi regio i InterCity, w tym połączenia z Lublinem, Warszawą i Dorohuskiem. Z Chełma wychodzi też linia nr 81 w stronę Włodawy, na której w sezonie wakacyjnym w weekendy kursują pociągi.
Miasta partnerskie
Chełm współpracuje z ukraińskimi Kowlem (od 1996), Łuckiem, Mikołajowem i Kamieńcem Podolskim, francuskim Morlaix, amerykańskim Knoxville, litewską Uteną, niemieckim Sindelfingen, gruzińskim Ozurgeti, palestyńskimi Beit-Sahour i Betlejem oraz włoskim Fondi.