Powiat chełmski leży we wschodniej części województwa lubelskiego i otacza miasto Chełm, które jest jego siedzibą, ale pod względem administracyjnym stanowi odrębne miasto na prawach powiatu. Zajmuje 1885,89 km², mieszka tu około 73 tysięcy osób, a podzielono go na 15 gmin. Na wschodzie sąsiaduje z Ukrainą przez gminę Dorohusk, gdzie leży drogowe i kolejowe przejście graniczne. Najważniejszy obszar przyrodniczy to Chełmski Park Krajobrazowy z torfowiskami węglanowymi, a wśród zabytków są barokowe kościoły, dawne cerkwie i wczesnośredniowieczne grodziska.

Położenie powiatu chełmskiego
Położenie powiatu chełmskiego w województwie lubelskim. Autor: Smat, CC BY-SA 2.0
Województwolubelskie
SiedzibaChełm (miasto na prawach powiatu, poza powiatem)
Powierzchnia1885,89 km²
Ludność72 563 (31 grudnia 2025, dane GUS)
Gminy15: jedna miejska, dwie miejsko-wiejskie i dwanaście wiejskich
MiastaRejowiec Fabryczny, Rejowiec, Siedliszcze
Sąsiednie powiatyhrubieszowski, krasnostawski, łęczyński, świdnicki, włodawski, zamojski oraz miasto Chełm

Historia

Ziemia chełmska należała w średniowieczu do księstwa halicko-wołyńskiego, a główne miasto regionu, Chełm, było w XIII wieku stolicą księcia Daniela Halickiego. Powiat chełmski w latach 1867–1912 należał do guberni lubelskiej, a w latach 1912–1915 do nowej guberni chełmskiej. W II Rzeczypospolitej wchodził w skład województwa lubelskiego, a po II wojnie światowej funkcjonował do 1975 roku. Miasto Chełm było od powiatu administracyjnie oddzielone do 1951 roku. Rejowiec Fabryczny uzyskał prawa miejskie w 1962 roku.

W latach 1975–1998 gminy dzisiejszego powiatu należały do województwa chełmskiego, a Chełm był jego stolicą. Obecny powiat powstał 1 stycznia 1999 roku w ramach reformy administracyjnej.

Herb powiatu

Herb powiatu chełmskiego
Herb powiatu chełmskiego

Herb ustanowiono 24 kwietnia 2009 roku. Na zielonym polu stoi srebrny niedźwiedź między trzema złotymi dębami. Taki wizerunek wywodzi się z historycznego herbu ziemi chełmskiej, a ten sam niedźwiedź i trzy dęby znajdują się w herbie miasta Chełm.

Piętnaście gmin

Miejska gmina Rejowiec Fabryczny ma 14,28 km². Nazwa miasta nawiązuje do cementowni, którą wzniesiono na miejscowych pokładach margla w latach 1914–1924; spółka akcyjna kupiła na ten cel ziemię w 1913 roku. Dwór Kiwerskich z 1895 roku, zbudowany przez Mieczysława Morawskiego, mieści dziś ośrodek kultury. Wokół miasta leży wiejska gmina Rejowiec Fabryczny (87,51 km², 15 sołectw), która do 1954 roku nazywała się Pawłów, a samodzielną jednostką stała się w lipcu 1991 roku. W Pawłowie stoi neogotycki kościół św. Jana Chrzciciela z lat 1909–1912 (Kościół w Pawłowie), a w Kaniu — grodzisko z IX–X wieku.

Gmina miejsko-wiejska Rejowiec (106,25 km², 23 sołectwa) odzyskała prawa miejskie 1 stycznia 2017 roku; wcześniej była gminą wiejską. Gmina miejsko-wiejska Siedliszcze (153,9 km², 28 sołectw) ma najstarszą wzmiankę o nazwie z aktu erekcyjnego parafii w Pawłowie, wystawionego 6 kwietnia 1421 roku przez biskupa Jana Biskupca. W latach 1965–1967 archeolodzy odkryli i zbadali pod wsią cmentarzysko kultury łużyckiej z 20 grobami jamowymi. W miasteczku stoi kościół Matki Bożej Częstochowskiej, zbudowany w 1904 roku jako cerkiew prawosławna.

Białopole (103,57 km², 14 sołectw) to gmina wiejska, w której leży rezerwat Siedliszcze chroniący lęgowisko orlika krzykliwego i naturalny las grądowy. Dubienka (96,26 km², 18 sołectw) powstała w czasie okupacji niemieckiej z dawnego miasta Dubienka i 13 wsi gminy Białopole; lasy zajmują tu około 20 procent powierzchni, a grunty rolne około 66 procent.

Największa pod względem powierzchni gmina wiejska Chełm (223 km², 40 sołectw, siedziba w Pokrówce) otacza miasto. We wsi Podgórze stoi dawna cerkiew klasztoru Przemienienia Pańskiego, dziś rzymskokatolicki kościół Chrystusa Zbawiciela: klasztor istniał przed 1440 rokiem, a obecną barokową formę świątynia zyskała w drugiej połowie XVII wieku.

Dorohusk (192,42 km², 25 sołectw) graniczy z Ukrainą; urząd gminy mieści się w Dorohusku-Osadzie. Kamień (96,9 km², 14 sołectw) obejmuje część rezerwatu Roskosz chroniącego torfowiska węglanowe i siedliska rzadkich ptaków; w Pławanicach stoi kościół św. Izydora, murowany w 1828 roku z funduszy Klemensa Grodzickiego, dawniej cerkiew unicka. Leśniowice (117,85 km², 19 sołectw) mają najstarszą udokumentowaną osadę w Kumowie z 1205 roku; około 80 procent gminy zajmują grunty rolne.

Ruda-Huta (112,48 km², 15 sołectw) obejmuje część rezerwatu Bagno Serebryskie. Sawin (190,2 km², 18 sołectw) do 1973 roku nazywał się Bukowa; w samym Sawinie stoi kościół Przemienienia Pańskiego, wzniesiony w latach 1731–1740 z funduszy Barbary z Podowskich Dłuszewskiej i jej syna Stanisława, a w Czułczycach — kościół św. Rocha, dawna cerkiew św. Aleksego z 1905 roku, ufundowana przez moskiewskiego kupca Jana Kowalewskiego.

Wierzbica (146,36 km², 20 sołectw) to gmina rolnicza: około 79 procent powierzchni to grunty rolne, a las zajmuje 9 procent. Wojsławice (110,18 km², 26 sołectw) przyłączono 13 stycznia 1870 roku wieś Wojsławice, która straciła prawa miejskie po powstaniu styczniowym. Żmudź (135,83 km², 17 sołectw) ma w Dryszczowie drewnianą kaplicę św. Jana Chrzciciela z 1857 roku, zbudowaną przy źródle.

Chełmski Park Krajobrazowy i rezerwaty

Rezerwat Bagno Serebryskie
Rezerwat Bagno Serebryskie. Fot.: Lysy, CC BY-SA 3.0

Chełmski Park Krajobrazowy powstał w 1983 roku i zajmuje 16 457 ha; otulina ma 10 878 ha. Park leży w gminach Chełm, Dorohusk, Sawin, Ruda-Huta i Kamień. Chroni lasy i torfowiska, w których wapienne podłoże kształtuje roślinność. Koło Chełma przeważa szuwar kłoci wiechowatej. W parku gniazduje 152 gatunki ptaków, między innymi bocian czarny, żuraw, orlik krzykliwy, wodniczka, kszyk i kulik wielki; żyje tu też żółw błotny, a motyli zarejestrowano ponad 800 gatunków, czyli około 38 procent krajowej fauny.

W granicach parku leżą cztery rezerwaty o łącznej powierzchni ponad 1099 ha: leśny Bachus z 1958 roku, torfowiskowy Brzeźno z 1973 roku, Roskosz z 1990 roku i Bagno Serebryskie z 1991 roku. Rezerwat leśny Serniawy z 1965 roku leży w otulinie. Do rzadkich roślin należą kosaciec syberyjski, storczyk krwisty, zawilec wielkokwiatowy i goździk pyszny. Bagno Serebryskie ma 376 ha i leży w gminach Chełm oraz Ruda-Huta.

Zabytki poza Chełmem

W Stołpiu, osiem kilometrów od Chełma i tuż przy drodze krajowej nr 12, stoją ruiny średniowiecznej wieży. Według badań z lat 2003–2005 powstała nie wcześniej niż pod koniec XII wieku i prawdopodobnie funkcjonowała do końca XIII wieku; jej fundator nie jest znany, a jedna z hipotez łączy ją z wdową po księciu Romanie, matką Daniela. W Brzeźnie, dziesięć kilometrów na wschód od Chełma, stoi niewielka prawosławna cerkiew św. Włodzimierza, poświęcona w 2004 roku, według projektu Wojciecha Filipa i Macieja Maciejewskiego. Najważniejsze zabytki samego miasta opisujemy w artykule Chełm — dawny Holm nad Uherką.

Dojazd

Przez powiat biegnie droga krajowa nr 12 z Lublina przez Chełm do przejścia granicznego w Dorohusku oraz równoległa linia kolejowa nr 7 Warszawa Wschodnia – Dorohusk, otwarta w 1877 roku jako część Kolei Nadwiślańskiej. Z Chełma wychodzą też drogi wojewódzkie nr 812 (do Włodawy i Krasnegostawu), nr 843 (do Zamościa) i nr 844 (przez Hrubieszów do Dołhobyczowa) oraz linia kolejowa nr 81 do Włodawy. W Chełmie zatrzymują się pociągi regio i InterCity.