Powiat chełmski leży we wschodniej części województwa lubelskiego i otacza miasto Chełm, które jest jego siedzibą, ale pod względem administracyjnym stanowi odrębne miasto na prawach powiatu. Zajmuje 1885,89 km², mieszka tu około 73 tysięcy osób, a podzielono go na 15 gmin. Na wschodzie sąsiaduje z Ukrainą przez gminę Dorohusk, gdzie leży drogowe i kolejowe przejście graniczne. Najważniejszy obszar przyrodniczy to Chełmski Park Krajobrazowy z torfowiskami węglanowymi, a wśród zabytków są barokowe kościoły, dawne cerkwie i wczesnośredniowieczne grodziska.

| Województwo | lubelskie |
|---|---|
| Siedziba | Chełm (miasto na prawach powiatu, poza powiatem) |
| Powierzchnia | 1885,89 km² |
| Ludność | 72 563 (31 grudnia 2025, dane GUS) |
| Gminy | 15: jedna miejska, dwie miejsko-wiejskie i dwanaście wiejskich |
| Miasta | Rejowiec Fabryczny, Rejowiec, Siedliszcze |
| Sąsiednie powiaty | hrubieszowski, krasnostawski, łęczyński, świdnicki, włodawski, zamojski oraz miasto Chełm |
Historia
Ziemia chełmska należała w średniowieczu do księstwa halicko-wołyńskiego, a główne miasto regionu, Chełm, było w XIII wieku stolicą księcia Daniela Halickiego. Powiat chełmski w latach 1867–1912 należał do guberni lubelskiej, a w latach 1912–1915 do nowej guberni chełmskiej. W II Rzeczypospolitej wchodził w skład województwa lubelskiego, a po II wojnie światowej funkcjonował do 1975 roku. Miasto Chełm było od powiatu administracyjnie oddzielone do 1951 roku. Rejowiec Fabryczny uzyskał prawa miejskie w 1962 roku.
W latach 1975–1998 gminy dzisiejszego powiatu należały do województwa chełmskiego, a Chełm był jego stolicą. Obecny powiat powstał 1 stycznia 1999 roku w ramach reformy administracyjnej.
Herb powiatu

Herb ustanowiono 24 kwietnia 2009 roku. Na zielonym polu stoi srebrny niedźwiedź między trzema złotymi dębami. Taki wizerunek wywodzi się z historycznego herbu ziemi chełmskiej, a ten sam niedźwiedź i trzy dęby znajdują się w herbie miasta Chełm.
Piętnaście gmin
Miejska gmina Rejowiec Fabryczny ma 14,28 km². Nazwa miasta nawiązuje do cementowni, którą wzniesiono na miejscowych pokładach margla w latach 1914–1924; spółka akcyjna kupiła na ten cel ziemię w 1913 roku. Dwór Kiwerskich z 1895 roku, zbudowany przez Mieczysława Morawskiego, mieści dziś ośrodek kultury. Wokół miasta leży wiejska gmina Rejowiec Fabryczny (87,51 km², 15 sołectw), która do 1954 roku nazywała się Pawłów, a samodzielną jednostką stała się w lipcu 1991 roku. W Pawłowie stoi neogotycki kościół św. Jana Chrzciciela z lat 1909–1912 (Kościół w Pawłowie), a w Kaniu — grodzisko z IX–X wieku.
Gmina miejsko-wiejska Rejowiec (106,25 km², 23 sołectwa) odzyskała prawa miejskie 1 stycznia 2017 roku; wcześniej była gminą wiejską. Gmina miejsko-wiejska Siedliszcze (153,9 km², 28 sołectw) ma najstarszą wzmiankę o nazwie z aktu erekcyjnego parafii w Pawłowie, wystawionego 6 kwietnia 1421 roku przez biskupa Jana Biskupca. W latach 1965–1967 archeolodzy odkryli i zbadali pod wsią cmentarzysko kultury łużyckiej z 20 grobami jamowymi. W miasteczku stoi kościół Matki Bożej Częstochowskiej, zbudowany w 1904 roku jako cerkiew prawosławna.
Białopole (103,57 km², 14 sołectw) to gmina wiejska, w której leży rezerwat Siedliszcze chroniący lęgowisko orlika krzykliwego i naturalny las grądowy. Dubienka (96,26 km², 18 sołectw) powstała w czasie okupacji niemieckiej z dawnego miasta Dubienka i 13 wsi gminy Białopole; lasy zajmują tu około 20 procent powierzchni, a grunty rolne około 66 procent.
Największa pod względem powierzchni gmina wiejska Chełm (223 km², 40 sołectw, siedziba w Pokrówce) otacza miasto. We wsi Podgórze stoi dawna cerkiew klasztoru Przemienienia Pańskiego, dziś rzymskokatolicki kościół Chrystusa Zbawiciela: klasztor istniał przed 1440 rokiem, a obecną barokową formę świątynia zyskała w drugiej połowie XVII wieku.
Dorohusk (192,42 km², 25 sołectw) graniczy z Ukrainą; urząd gminy mieści się w Dorohusku-Osadzie. Kamień (96,9 km², 14 sołectw) obejmuje część rezerwatu Roskosz chroniącego torfowiska węglanowe i siedliska rzadkich ptaków; w Pławanicach stoi kościół św. Izydora, murowany w 1828 roku z funduszy Klemensa Grodzickiego, dawniej cerkiew unicka. Leśniowice (117,85 km², 19 sołectw) mają najstarszą udokumentowaną osadę w Kumowie z 1205 roku; około 80 procent gminy zajmują grunty rolne.
Ruda-Huta (112,48 km², 15 sołectw) obejmuje część rezerwatu Bagno Serebryskie. Sawin (190,2 km², 18 sołectw) do 1973 roku nazywał się Bukowa; w samym Sawinie stoi kościół Przemienienia Pańskiego, wzniesiony w latach 1731–1740 z funduszy Barbary z Podowskich Dłuszewskiej i jej syna Stanisława, a w Czułczycach — kościół św. Rocha, dawna cerkiew św. Aleksego z 1905 roku, ufundowana przez moskiewskiego kupca Jana Kowalewskiego.
Wierzbica (146,36 km², 20 sołectw) to gmina rolnicza: około 79 procent powierzchni to grunty rolne, a las zajmuje 9 procent. Wojsławice (110,18 km², 26 sołectw) przyłączono 13 stycznia 1870 roku wieś Wojsławice, która straciła prawa miejskie po powstaniu styczniowym. Żmudź (135,83 km², 17 sołectw) ma w Dryszczowie drewnianą kaplicę św. Jana Chrzciciela z 1857 roku, zbudowaną przy źródle.
Chełmski Park Krajobrazowy i rezerwaty

Chełmski Park Krajobrazowy powstał w 1983 roku i zajmuje 16 457 ha; otulina ma 10 878 ha. Park leży w gminach Chełm, Dorohusk, Sawin, Ruda-Huta i Kamień. Chroni lasy i torfowiska, w których wapienne podłoże kształtuje roślinność. Koło Chełma przeważa szuwar kłoci wiechowatej. W parku gniazduje 152 gatunki ptaków, między innymi bocian czarny, żuraw, orlik krzykliwy, wodniczka, kszyk i kulik wielki; żyje tu też żółw błotny, a motyli zarejestrowano ponad 800 gatunków, czyli około 38 procent krajowej fauny.
W granicach parku leżą cztery rezerwaty o łącznej powierzchni ponad 1099 ha: leśny Bachus z 1958 roku, torfowiskowy Brzeźno z 1973 roku, Roskosz z 1990 roku i Bagno Serebryskie z 1991 roku. Rezerwat leśny Serniawy z 1965 roku leży w otulinie. Do rzadkich roślin należą kosaciec syberyjski, storczyk krwisty, zawilec wielkokwiatowy i goździk pyszny. Bagno Serebryskie ma 376 ha i leży w gminach Chełm oraz Ruda-Huta.
Zabytki poza Chełmem
W Stołpiu, osiem kilometrów od Chełma i tuż przy drodze krajowej nr 12, stoją ruiny średniowiecznej wieży. Według badań z lat 2003–2005 powstała nie wcześniej niż pod koniec XII wieku i prawdopodobnie funkcjonowała do końca XIII wieku; jej fundator nie jest znany, a jedna z hipotez łączy ją z wdową po księciu Romanie, matką Daniela. W Brzeźnie, dziesięć kilometrów na wschód od Chełma, stoi niewielka prawosławna cerkiew św. Włodzimierza, poświęcona w 2004 roku, według projektu Wojciecha Filipa i Macieja Maciejewskiego. Najważniejsze zabytki samego miasta opisujemy w artykule Chełm — dawny Holm nad Uherką.
Dojazd
Przez powiat biegnie droga krajowa nr 12 z Lublina przez Chełm do przejścia granicznego w Dorohusku oraz równoległa linia kolejowa nr 7 Warszawa Wschodnia – Dorohusk, otwarta w 1877 roku jako część Kolei Nadwiślańskiej. Z Chełma wychodzą też drogi wojewódzkie nr 812 (do Włodawy i Krasnegostawu), nr 843 (do Zamościa) i nr 844 (przez Hrubieszów do Dołhobyczowa) oraz linia kolejowa nr 81 do Włodawy. W Chełmie zatrzymują się pociągi regio i InterCity.