Zwierzęta i rośliny Polesia

Łosie i rysie w poleskich puszczach, żurawie i bociany czarne na bagnach, żurawina i bagno zwyczajne na torfowiskach — 64 gatunków, które podróżni spotykają najczęściej na Wołyniu oraz w obwodach rówieńskim, żytomierskim, na północy kijowskiego, czernihowskim i sumskim. Jak je rozpoznać, gdzie i kiedy zobaczyć, co chroni Czerwona Księga Ukrainy i na co uważać.

Czerwona Księga gatunek chroniony: nie łapać, nie zrywać, nie płoszyć. Uwaga trujące lub niebezpieczne.

Ssaki

Łoś Czerwona Księga Największy jeleniowaty Europy, pospolity mieszkaniec poleskich bagien, olsów i młodych borów sosnowych. Ryś euroazjatycki Czerwona Księga Jedyny duży dziki kot Polesia: skryty drapieżnik głuchych lasów, którego częściej znajduje się po tropach, niż widzi. Wilk szary Uwaga Główny drapieżnik poleskich lasów i bagien, który trzyma w ryzach liczebność dzików, saren i jeleni. Bóbr europejski Naturalny budowniczy poleskich rzek: jego tamy i żeremia zmieniają doliny rzeczne i tworzą nowe zbiorniki. Wydra europejska Czerwona Księga Zwinny ziemnowodny drapieżnik z rodziny łasicowatych, który żyje na czystych rzekach i jeziorach Polesia. Żubr Czerwona Księga Największy ssak lądowy Europy. Na Polesiu żyje w Puszczy Cumańskiej, rezerwacie „Zubr”, parku „Załissia”, zagląda do strefy czarnobylskiej. Borsuk Nocny mieszkaniec sosnowych i mieszanych lasów Polesia, znany z wielootworowych nor, liczących po kilkadziesiąt lat. Dzik Uwaga Dzika świnia poleskich lasów i dolin, której ślady – zryta ziemia i kałuże-„babrzyska” – spotyka się niemal wszędzie. Sarna europejska Niewielki, wdzięczny jeleniowaty poleskich skrajów lasu i pól, którego najłatwiej spotkać o świcie na skraju lasu. Jeleń szlachetny Uwaga Duży jeleń o rozłożystym porożu, którego jesienne ryczenie to jedno z najwyrazistszych wydarzeń poleskiego lasu. Zając szarak Pospolity mieszkaniec pól, łąk i skrajów lasu Polesia, który zimą nie zmienia ubarwienia. Zając bielak Czerwona Księga Północny zając, który zimą staje się biały; na Ukrainie występuje tylko na Polesiu. Wiewiórka pospolita Ruda leśna wiewiórka, pospolita w poleskich borach sosnowych; łatwo ją zauważyć po ogryzionych szyszkach. Jeż wschodni Uwaga Nocny mieszkaniec skrajów lasu, sadów i wsi Polesia, który na zimę zapada w sen. Borowiec wielki Czerwona KsięgaUwaga Duży nietoperz, który wylatuje na łowy jeszcze za dnia i mieszka w dziuplach starych drzew.

Ptaki

Bocian biały Symbol poleskiej wsi: gniazda bocianów białych na słupach, drzewach i dachach są niemal w każdej miejscowości. Bocian czarny Czerwona Księga Skryty krewniak bociana białego, który gniazduje w głuchych starych lasach Polesia przy bagnach i leśnych rzekach. Żuraw zwyczajny Czerwona Księga Duży ptak poleskich bagien, którego trąbiące klangory wiosną to jeden z najwyrazistszych dźwięków Polesia. Głuszec Czerwona Księga Największy leśny kurak Europy, mieszkaniec starych borów sosnowych z bagnami na Polesiu. Cietrzew Czerwona Księga Leśny kurak poleskich bagien i zrębów; wiosenne toki cietrzewi słychać o świcie z daleka. Bielik Czerwona Księga Największy ptak drapieżny Polesia z białym klinowatym ogonem, trzymający się dużych rzek i jezior. Orlik grubodzioby Czerwona Księga Rzadki orzeł poleskich podmokłych lasów i dolin rzecznych, jeden z najrzadszych ptaków drapieżnych Europy. Orlik krzykliwy Czerwona Księga Niewielki orzeł, który gniazduje w poleskich lasach przy łąkach i poluje na gryzonie i żaby. Puchacz Czerwona Księga Największa sowa Europy z pomarańczowymi oczami i „uszami” z piór, mieszkaniec głuchych lasów Polesia. Puszczyk Najpospolitsza leśna sowa Polesia, której przeciągłe pohukiwanie słychać w starych lasach i parkach. Wodniczka Czerwona Księga Mały ptak z rodziny trzciniaków, który gniazduje tylko na turzycowiskach; poleskie bagna to jedno z jej głównych miejsc na świecie. Bąk Skryta czapla trzcinowisk, rzadko widywana, ale wiosną dobrze słyszalna: jej głuche „buczenie” przypomina ryk byka. Kszyk Bagienny ptak siewkowy o długim dziobie, którego wiosenny lot godowy brzmi jak beczenie – stąd ukraińska nazwa ludowa „baranek”. Dzięcioł czarny Największy dzięcioł Europy, czarny z czerwoną czapeczką, mieszkaniec starych lasów sosnowych i mieszanych. Zimorodek Mały, barwny ptak poleskich rzek, który nurkuje po ryby z gałęzi nad wodą. Kulik wielki Czerwona Księga Duży ptak siewkowy z długim, wygiętym w dół dziobem, mieszkaniec poleskich łąk i torfowisk wysokich.

Gady i płazy

Żmija zygzakowata Uwaga Jedyny jadowity wąż Polesia: żyje na bagnach, zrębach i skrajach lasu, atakuje ludzi tylko w obronie. Zaskroniec zwyczajny Niejadowity wąż poleskich jezior i rzek, którego łatwo rozpoznać po żółtych lub pomarańczowych plamach na głowie. Gniewosz plamisty Czerwona Księga Rzadki, niejadowity wąż suchych borów sosnowych, z powodu wzoru przypominającego zygzak często mylony ze żmiją. Żółw błotny Jedyny rodzimy żółw słodkowodny, który żyje w starorzeczach, stawach i na bagnach Polesia. Jaszczurka żyworodna Niewielka jaszczurka poleskich bagien i wilgotnych lasów, która rodzi żywe młode, zamiast składać jaja. Kumak nizinny Uwaga Mała żabka poleskich stawów i bagien z jaskrawym czerwono-czarnym brzuchem; jej ciche „um-um” słychać wiosną. Traszka grzebieniasta Czerwona Księga Duża traszka poleskich stawów; wiosną u samca wyrasta wysoki ząbkowany grzebień.

Rośliny

Żurawina błotna Bagienna jagoda Polesia o cienkich płożących się łodyżkach, która dojrzewa jesienią i słodnieje po pierwszych przymrozkach. Borówka brusznica Zimozielona krzewinka suchych borów sosnowych Polesia z lśniącymi liśćmi i czerwonymi gorzkawo-kwaśnymi owocami. Borówka czarna Najpospolitsza leśna jagoda Polesia, tworząca zwarte łany pod sosnami w borze. Borówka bagienna Bagienna jagoda podobna do czarnej jagody, ale z białym miąższem; rośnie na poleskich bagnach obok bagna zwyczajnego. Bagno zwyczajne Uwaga Zimozielony krzew poleskich bagien o silnym zapachu, od którego w upał boli głowa; cała roślina jest trująca. Rosiczka okrągłolistna Mała owadożerna roślina torfowisk sfagnowych, której liście pokrywają lepkie kropelki. Sasanka otwarta Czerwona KsięgaUwaga Wczesnowiosenny kwiat poleskich borów sosnowych z puszystymi fioletowymi dzwonkami; jest pod ochroną. Kukułka szerokolistna Czerwona Księga Dziki storczyk wilgotnych łąk Polesia z gęstymi purpurowymi kwiatostanami i plamistymi liśćmi. Widłak goździsty Uwaga Prastara roślina zarodnikowa, która ściele się po ziemi w poleskich borach sosnowych długimi „sznurami”. Lilia złotogłów Czerwona Księga Wysoka leśna lilia z opadającymi różowoliliowymi kwiatami-„turbanami” w liściastych lasach Polesia. Grzybienie białe Grzybienie białe, czyli lilia wodna, z dużymi kwiatami wśród pływających liści zdobią poleskie jeziora i starorzecza. Głóg jednoszyjkowy Uwaga Kolczasty krzew skrajów lasu i żywopłotów Polesia z białymi kwiatami wiosną i czerwonymi owocami jesienią. Wrzos zwyczajny Niska krzewinka, która pod koniec lata barwi poleskie bory i wrzosowiska na liliowo. Barszcz Sosnowskiego Uwaga Inwazyjna olbrzymia roślina, której sok w słońcu powoduje ciężkie oparzenia; rozprzestrzenia się na Polesiu wzdłuż dróg i rzek. Jałowiec pospolity Iglasty krzew poleskich borów sosnowych z kłującymi igłami i granatowymi „jagodami” – szyszkojagodami. Brzoza brodawkowata Uwaga Jedno z najpospolitszych drzew Polesia: zarasta zręby i porzucone pola, tworzy jasne brzozowe gaje. Brzoza niska Czerwona Księga Niski krzew z rodziny brzozowatych, rosnący na poleskich bagnach; rzadka pozostałość flory epoki lodowcowej. Sosna zwyczajna Główne drzewo Polesia: bory sosnowe na piaskach nadają krajobrazowi charakter od Wołynia po obwód czernihowski. Torfowiec Mech torfowy, z którego składają się poleskie bagna: gromadzi wodę i przez tysiąclecia tworzy torf. Wełnianka pochwowata Roślina torfowisk wysokich, która wiosną pokrywa torfowiska białymi puszystymi „watkami”. Wawrzynek wilczełyko Uwaga Leśny krzew kwitnący na różowo jeszcze przed pojawieniem się liści; jego czerwone owoce są bardzo trujące.

Owady i kleszcze

Kleszcz pospolity Uwaga Główne drobne zagrożenie poleskich lasów i łąk: kleszcz przenosi boreliozę i kleszczowe zapalenie mózgu. Trzmiel ziemny Uwaga Duży, puszysty zapylacz, który lata nawet w chłodną pogodę; na poleskich łąkach występuje kilka gatunków trzmieli. Jelonek rogacz Czerwona Księga Największy chrząszcz Europy: samce mają ogromne żuwaczki-„rogi”, a larwy latami żyją w spróchniałych dębowych pniakach. Świtezianka dziewica Czerwona Księga Ważka o ciemnoniebieskich metalicznych skrzydłach, która trzepocze jak motyl nad czystymi leśnymi rzekami Polesia. Paź królowej Duży żółto-czarny motyl z „ogonkami” na tylnych skrzydłach, spotykany na łąkach i skrajach lasu Polesia.

Zdjęcia — Wikimedia Commons, autorzy i licencje podani na stronie każdego gatunku. Mapy obserwacji — otwarta baza GBIF. Miejsca rzadkich gatunków pokazano w przybliżeniu.